Był literaturoznawcą, pracownikiem Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, ale także krytykiem literackim przez długie lata związanym z miesięcznikiem „Twórczość”. Był równocześnie aktywnym działaczem opozycji demokratycznej w czasach PRL-u, współorganizatorem „Listu 34” oraz „Memoriału 59”, a także Towarzystwa Kursów Naukowych, ponadto skarbnikiem Komitetu Obrony Robotników. Do jego najbardziej znanych książek należy monografia twórczości Jana Kasprowicza, zbiór szkiców politycznych Dwie ojczyzny – dwa patriotyzmy oraz obszerna rzecz o działalności KOR-u. Autor tych dzieł Jan Józef Lipski urodził się sto lat temu w Warszawie, 25 maja 1926 roku.
Wykształcenie zdobywał podczas okupacji na tajnych kompletach. Wstąpił wtedy do Szarych Szeregów. W 1943 został żołnierzem Armii Krajowej. Podczas powstania warszawskiego odniósł ciężkie rany. Potem ukrywał się w Łowiczu. Po maturze, którą zdał w 1946 roku, podjął studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim, a jednocześnie pracował zarobkowo, m.in. jako bibliotekarz. W czasie studiów zadebiutował na łamach redagowanego przez Jarosława Iwaszkiewicza pisma „Nowiny Literackie”. W roku 1949 wszedł w skład grona opracowującego dla wydawnictwa Czytelnik Słownik wyrazów bliskoznacznych, a w 1950 był już w zespole Polskiej Akademii Nauk redagującym Słownik pojęć teoretycznoliterackich. Tego samego roku nawiązał współpracę z miesięcznikiem „Twórczość”, z którym był związany aż do 1980 roku. Współpraca ta zaowocowała zbiorem tekstów o najnowszej liryce polskiej Szkice o poezji. Niestety, książka mogła się ukazać dopiero w roku 1987 – wyszła za granicą, nakładem Instytutu Literackiego w Paryżu.
Z równie wielką uwagą przyglądał się poetom tak różnym jak: Antoni Słonimski czy Adam Ważyk, Aleksander Wat czy Zbigniew Bieńkowski, Jerzy Ficowski czy Witold Wirpsza. Jego uwagę przykuwali poeci starszego pokolenia – Mieczysław Jastrun i Arnold Słucki, średniego – Zbigniew Herbert i Miron Białoszewski, a także młodszego – Jacek Bierezin i Stanisław Barańczak. Pisał o nich Lipski z wielką swadą, a przy tym wnikliwie i celnie, w sposób tyleż wyrafinowany, co przystępny. Zanim jednak doszło do publikacji jego tekstów krytycznoliterackich, ogłosił kilka książek naukowych. W latach 1953–1955, przy okazji wydań sztuk Gabrieli Zapolskiej, opublikował kronikę życia i twórczości tej pisarki. Następnie pracował nad studium Ideologia Katolickiego Państwa Narodu Polskiego, które po latach w zmienionej i rozszerzonej formie ukazało się w książce Katolickie Państwo Narodu Polskiego, wydanej – ze wstępem Adama Michnika – w 1994 roku nakładem oficyny Aneks w Londynie.
W latach pięćdziesiątych pracę naukową godził Lipski z pracą redaktora w Państwowym Instytucie Wydawniczym. Doprowadził wówczas do publikacji (we własnym opracowaniu) wyboru liryki Tadeusza Micińskiego W mroku gwiazd i inne poezje, wspomnień powstańca styczniowego Władysława Sabowskiego Na paryskim bruku oraz czterotomowych Dzieł wybranych Jana Kasprowicza. W tym czasie redagował także dział kultury tygodnika „Po prostu”, prezesował powstałemu w 1956 roku Klubowi Krzywego Koła. Warto wspomnieć, że systematycznie prowadził w tamtych latach dziennik, opublikowany jednak dopiero w roku 2010 (w opracowaniu Łukasza Garbala i z przedmową Andrzeja Friszkego). Niestety, w 1960 roku został wyrzucony z pracy w PIW-ie. Powodem było jego opozycyjne zaangażowanie, co nie spodobało się władzom. Na szczęście znalazł pracę w redakcji „Gromady – Rolnika Polskiego”, a w 1961 był już pracownikiem Pracowni Historii Literatury Polskiej Okresu 1890–1918 Instytutu Badań Literackich PAN. W roku 1965 obronił pracę doktorską – napisaną pod kierunkiem Kazimierza Wyki – o twórczości Jana Kasprowicza. W roku 1967 wydał tom pierwszy monografii autora Z chałupy i Księgi ubogich, obejmujący lata 1878–1891, natomiast w 1975 – tom drugi obejmujący lata 1891–1906.
Lata sześćdziesiąte to okres wzmożonej aktywności opozycyjnej Jana Józefa Lipskiego. W 1964 zbierał podpisy pod „Listem 34” przeciwko cenzurze i polityce kulturalnej PRL-u, w 1968 poparł studentów protestujących w sprawie zdjęcia Dziadów Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka z repertuaru Teatru Narodowego. Nie inaczej było w latach siedemdziesiątych. W roku 1975 był jednym z inicjatorów „Memoriału 59” wyrażającego protest przeciwko planowanym przez władze zmianom w Konstytucji Polski Ludowej. Rok później przystąpił do Komitetu Obrony Robotników. Spotkały go represje. Był inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa. Został objęty zakazem druku. W tej sytuacji związał się z prasą podziemną. Drukował w „Zapisie”, „Krytyce”, „Robotniku”, a także w „Biuletynie Informacyjnym” wydawanym przez KOR. W 1977 roku aresztowano go i uwięziono, lecz po kilku miesiącach zwolniono z uwagi na chorobę serca. W roku 1980 związał się z „Solidarnością”, wszedł w skład zarządu Regionu Mazowsze. Rok później opublikował – kilka razy potem wznawianą – książkę eseistyczną Dwie ojczyzny – dwa patriotyzmy z podtytułem Uwagi o megalomanii narodowej i ksenofobii Polaków, za którą w opresyjnym systemie PRL-u został odsądzony od czci i wiary.
Był delegatem na I Krajowy Zjazd „Solidarności”, odbywający się w hali Oliwia w Gdańsku. Po 13 grudnia 1981 roku znalazł się na terenie zakładów „Ursus”. Znów go aresztowano, zaś w 1982 pozbawiono pracy w PAN. Miał coraz poważniejsze problemy ze zdrowiem i leczył się w szpitalu kardiologicznym w Aninie, jednak pod nadzorem SB. Mimo złego stanu zdrowia – pracował, pisał. Ci, którzy znali Lipskiego, wspominają go jako człowieka wielkiej pracowitości i niezwykłej, pełnej uroku osobowości. W 1983 roku, nakładem Aneksu w Londynie, opublikował ogromną księgę KOR. Komitet Obrony Robotników, Komitet Samoobrony Społecznej. W następnych latach, nakładem wydawnictw niezależnych, ogłosił rozprawę Antysemityzm ONR „Falangi”, tom artykułów publicystycznych Dwie ojczyzny i inne szkice oraz programowy esej Etos opozycji. Od 1982 aż do 1989 roku udzielał się w zdelegalizowanej przez władze „Solidarności”. Otrzymał w tym czasie kilka wyróżnień: nagrodę kulturalną „Solidarności”, nagrodę Komitetu Kultury Niezależnej, doktorat honoris causa uniwersytetu w Nanterre. W roku 1989 został wybrany senatorem z listy komitetu obywatelskiego Lecha Wałęsy. Był ponadto inicjatorem reaktywacji Polskiej Partii Socjalistycznej. W roku 1990 zorganizował nawet Kongres Zjednoczeniowy PPS. Znalazł się ponadto w ścisłym gronie twórców, którzy powołali do życia Stowarzyszenie Pisarzy Polskich.
Z uwagi na pogłębiające się problemy zdrowotne, musiał poddać się jeszcze jednej operacji serca. W wyniku pooperacyjnych komplikacji zmarł w klinice w Krakowie 10 września 1991 roku. Pochowany został na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. W rok po śmierci Jana Józefa Lipskiego ukazał się tom jego wybranych esejów o literaturze i nacjonalizmie Tunika Nessosa, w którym pomieszczono teksty o m.in. ekspresjonizmie polskim i niemieckim, twórczości Słonimskiego i Wata, Juliana Przybosia i Zofii Kossak-Szczuckiej, a także o działalności Edwarda Lipińskiego, ekonomisty, współtwórcy KOR-u. Następne lata przyniosły książkę Powiedzieć o sobie wszystko. Eseje o sąsiedztwie polsko-niemieckim w wyborze Georga Zieglera z takimi studiami, jak: Obraz Niemca w oczach Polaków, Antyniemiecka karta polskiego reżimu, O sensie powstania w warszawskim getcie oraz Czy Polska leży w Europie.
Już w XXI wieku ukazały się następne książki podpisane nazwiskiem Jana Józefa Lipskiego. W roku 2009 wyszedł dwutomowy wybór jego eseistyki Słowa i myśli w opracowaniu Łukasza Garbala. Tom pierwszy – z przedmową Michała Głowińskiego – zawiera szkice o poezji, poczynając od Tytusa Czyżewskiego, przez Tadeusza Różewicza, Annę Kamieńską, Stanisława Jerzego Leca, Bogdana Ostromęckiego, aż po Stanisława Swena-Czachorowskiego, Krzysztofa Gąsiorowskiego i Małgorzatę Baranowską. Na tom drugi, zatytułowany Pisma rozproszone, składają się teksty o prozie m.in.: Jerzego Szaniawskiego, Witolda Gombrowicza, Tadeusza Nowakowskiego, Stefana Themersona, Jerzego Krzysztonia, Hanny Malewskiej, Sławomira Mrożka. W tomie tym czytelnik znajdzie również rozprawę o filozoficznej eseistyce Władysława Tatarkiewicza.
Rok 2011 przyniósł liczący ponad pół tysiąca stron tom Pism politycznych; także w opracowaniu Garbala. A przecież na temat życia, działalności, pracy naukowej i literackiej Jana Józefa Lipskiego powstało kilka książek. Już w 1996 roku wyszła praca zbiorowa pod redakcją Aliny Brodzkiej Jan Józef: spotkania i spojrzenia, zaś w 2001 – monografia bibliograficzna Lipskiego pióra Jadwigi Kaczyńskiej. W roku 2012 ukazała się pod redakcją Konrada Rokickiego księga Jan Józef Lipski z perspektywy XXI wieku. Wspomniany wcześniej Łukasz Garbal opracował w roku 2015 tom korespondencji Lipskiego z Jerzym Giedroyciem z lat 1957–1991, a następnie w 2017 – książkę Prezydent opozycji. Krótka biografia Jana Józefa Lipskiego, zaś rok później w dwóch tomach tzw. biografię źródłową zatytułowaną po prostu Jan Józef Lipski.
Wybrane książki Jana Józefa Lipskiego są dostępne w POLONIE
