Zapisał się w historii kultury polskiej jako jedna z najświetniejszych postaci epoki oświecenia. Poeta, prozaik, komediopisarz, eseista, ale także człowiek publiczny, z którego zdaniem liczono się nie tylko w środowisku literackim. Członek Komisji Edukacji Narodowej, Towarzystwa Przyjaciół Nauk i Towarzystwa Iksów. Uczestnik insurekcji kościuszkowskiej oraz powstania listopadowego. Współtwórca Biblioteki Polskiej w Paryżu. Do jego najbardziej znanych utworów należą: tom poezji Śpiewy historyczne, komedia Powrót posła, powieść Dwaj panowie Sieciechowie, a także Pamiętniki czasów moich. Julian Ursyn Niemcewicz zmarł 21 maja 1841 w Paryżu, a zatem sto osiemdziesiąt pięć lat temu. W chwili śmierci miał osiemdziesiąt trzy lata. Pochowany został na cmentarzu w Montmorency.
Ignacy Chrzanowski nazwał Powrót posła „najwybitniejszym pamfletem politycznym Niemcewicza z czasów Sejmu Czteroletniego”, „najoryginalniejszą komedią staropolską” i „pierwszą komedią polityczną w Polsce”. Przedstawienie premierowe tego utworu 15 stycznia 1791 roku – wtedy jeszcze pod tytułem Powrót syna do domu – wywołało ogromny entuzjazm publiczności i okazało się wielkim triumfem autora. Nie znaczy to wcale, że komedia Niemcewicza nie jest pozbawiona artystycznych mankamentów. Według Chrzanowskiego, autora Historii literatury niepodległej Polski: „W całym swoim blasku zajaśniał w Powrocie posła ogromny talent satyryczny Niemcewicza: w postaci dodatnie (w pana Podkomorzego, w panią Podkomorzynę, w Walerego, w Teresę) nie umiał tchnąć życia – są to ludzie papierowi; ale postaci ujemne (pan Starosta, pani Starościna, Szarmantcki) to ludzie żywi, nade wszystko pan Starosta” i dlatego dzięki postaci pana Starosty okazuje się Powrót posła „najostrzejszą satyrą na sarmatyzm w życiu publicznym, jest jakby ostatnim słowem w tej walce przeciwko wstecznictwu i niezrozumieniu politycznemu, którą jeszcze w wieku XVI rozpoczął Górnicki w swojej Rozmowie Polaka z Włochem”.
Niemcewicz urodził się 16 lutego 1758 roku w Skokach jako syn Jadwigi Suchodolskiej i Marcelego Niemcewicza, podczaszego mielnickiego. Pieczę nad jego wychowaniem sprawował dziadek Aleksander Andrzej Niemcewicz. W roku 1770 młody Julian został wysłany do Warszawy na naukę w Szkole Rycerskiej, która ukończył sześć lat później. W 1777 został adiutantem Adama Kazimierza Czartoryskiego, dzięki któremu awansował ze stopnia porucznika do majora. Razem z Czartoryskim podróżował po Europie i pod jego wpływem zainteresował się literaturą; zarówno polską, jak i francuską. Przystąpił do wolnomularzy, należał do Wielkiej Loży Narodowej Wielkiego Wschodu Polskiego. W latach 1784–1785 zwiedził Włochy, Francję, Holandię oraz Anglię, natomiast w latach 1786–1787 przebywał w Paryżu, w towarzystwie Stanisława Kostki Potockiego. Po powrocie do kraju został posłem inflanckim. Uczestniczył w obradach Sejmu Czteroletniego. Związał się ze Stronnictwem Patriotycznym, współredagował „Gazetę Narodową i Obcą”. W tym czasie powstały jego pierwsze ważne utwory: tragedia Władysław pod Warną, Duma o Żółkiewskim i Duma o Stefanie Potockim, a także zbiór politycznych Bajek.
Należał do zespołu opracowującego projekt konstytucji. Został też przyjęty do Zgromadzenia Przyjaciół Ustawy Rządowej, był członkiem Komisji Edukacji Narodowej oraz Towarzystwa Ksiąg Elementarnych. Został wówczas odznaczony Orderem św. Stanisława. Był zwolennikiem księcia Józefa Poniatowskiego i wrogiem Targowicy. Wielokrotnie wyjeżdżał: a to do Rzymu czy Florencji, a to do Wiednia czy Drezna. W 1794 roku, na wieść o insurekcji, wrócił w ojczyste strony i został adiutantem Tadeusza Kościuszki. Wziął udział w bitwie pod Maciejowicami, gdzie był ranny i pojmany, a następnie przewieziony do twierdzy Pietropawłowskiej w Petersburgu. Po zwolnieniu z więzienia w roku 1796 wyjechał razem w Kościuszką do Ameryki Północnej. Ich szlak wiódł przez Finlandię, Szwecję i Anglię. W Stanach Zjednoczonych zmagał się z materialnym niedostatkiem. Mieszkał w Filadelfii i tu przyjęto go w 1798 roku do Towarzystwa Filozoficznego. W roku 1800 ożenił się Zuzanną Livingston i zarządzał gospodarstwem żony.
Po sukcesie Powrotu posła nie zaniedbywał twórczości literackiej. Spod jego pióra wyszły takie utwory, jak dramat o Kazimierzu Wielkim, satyra Na hersztów targowickich, Smutki… w więzieniu moskiewskim pisane do przyjaciela, poemat Puławy oraz Duma o kniaziu Michale Glińskim, a ponadto poemat dydaktyczny Cztery pory życia człowieka. W 1802 roku przyjechał do Polski, aby zająć się sprawami spadkowymi po zmarłym ojcu. Natychmiast podjął współpracę z „Nowym Pamiętnikiem Warszawskim”, a następnie – po wstąpieniu do Towarzystwa Przyjaciół Nauk – z „Rocznikiem Towarzystwa”. Podróżował po kraju, był w Krakowie, w Puławach, w Łańcucie. Wyjeżdżał na Słowację. Lata 1804–1806 spędził w Ameryce. Jako pierwszy Polak otrzymał w 1806 roku amerykańskie obywatelstwo.
Po powołaniu do życia Księstwa Warszawskiego w roku 1807 wrócił do Warszawy, gdzie pełnił kilka funkcji: sekretarza stanu, prezesa Dyrekcji Teatru Narodowego, członka Dyrekcji Izby Edukacyjnej, wreszcie – członka Dyrekcji do spraw Bezpieczeństwa Publicznego. W roku 1813 wyemigrował do Saksonii, skąd wyjeżdżał do Pragi, by w 1814 wejść w skład komitetu organizującego w Warszawie Królestwo Polskie. Piastował godność sekretarza Rady Stanu, pracował w Komisji Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, zarządzał Wydziałem Wolności Druku. W 1822 powierzono mu funkcję przewodniczącego Wydziału Nauk. Równocześnie dał się poznać jako aktywy członek Towarzystwa Dobroczynności oraz Towarzystwa Iksów, do którego należeli m.in. Maria z Czartoryskich Wirtemberska, Kajetan Koźmian i Ludwik Osiński (warto wspomnieć, że w 1981 roku węgierski pisarz György Spiró wydał poświęconą im powieść, przełożoną na język polski pod tytułem Iksowie). Systematycznie pisał, uprawiając różne gatunki literackie, czego wyrazem: Podróże po Ameryce, komedie Giermkowie króla Jana oraz Pan Nowina, czyli dom pocztowy, Pamiętnik o czasach Księstwa Warszawskiego, powieść Dwaj panowie Sieciechowie.
Dwaj panowie Sieciechowie z roku 1815 to pierwsza z trzech ważnych powieści tego autora. Następne to Lejbe i Sióra, czyli listy dwóch kochanków z 1821 oraz Jan z Tęczyna z roku 1825. Zdzisław Libera, znawca epoki oświecenia scharakteryzował te opowieści następująco: „Pierwsza z nich to przykład powieści tradycyjnej, oparł ją Niemcewicz na dwóch fikcyjnych pamiętnikach dziada i wnuka. Zanarchizowanej kulturze politycznej czasów saskich i obyczajowości sarmackiej przeciwstawił czasy nowe, których przedstawiciele reprezentują cnoty obywatelskie. Lejbe i Sióra ujęta w formę powieści listowej i napisana w stylu sentymentalnego romansu jest w zasadzie utworem o tematyce społecznej i obyczajowej. Dotyczy bowiem kwestii żydowskiej, która w owym czasie nabrała cech społecznego problemu. Niemcewicz wypowiada się za asymilacją jednostek wartościowych i społecznie użytecznych. Jan z Tęczyna wreszcie, to pierwsza w Polsce powieść historyczna osnuta wokół losów tytułowego bohatera i jego nieszczęśliwej miłości odmalowanych na tle życia politycznego i kulturalnego w Polsce i w Szwecji za Zygmunta Augusta”. Co najistotniejsze: „Jako powieściopisarz okazał się Niemcewicz wnikliwym obserwatorem życia i znawcą przeszłości, przede wszystkim jednak dobrym narratorem żywo i barwnie przedstawiającym dzieje bohaterów, wywodzących się z różnych środowisk społecznych, należących do różnych epok historycznych”.
Pracę literacką godził nie tylko ze służbą publiczną, ale również z podróżami: a to do Prus Książęcych i Królewskich, a to na Wołyń i Podole, a to na Górny i Dolny Śląsk, a to do Wielkopolski czy na Podlasie. Korespondencje z tych podróży, a poza tym utwory oryginalne publikował w czasopismach: w „Tygodniku Polskim”, w „Orle Białym”, w „Astrei” oraz w „Sybilli Nadwiślańskiej”. W roku 1822 osiadł w sprzedanym mu przez rodzinę Potockich majątku Rozkosz pod Warszawą. Nazwę Rozkosz przemianował na Ursynów. Nadal pisał utwory sceniczne, komediowe i dramatyczne: Jadwiga, królowa polski, Modne życie pod schodami, Jan Kochanowski w Czarnym Lesie; poza tym wydał w trzech tomach opracowanie Dzieje panowania Zygmunta III, a także dwutomowe Bajki i powieści. Niewątpliwie największą wartość poznawczą przedstawiają opublikowane w 1816 roku Śpiewy historyczne, wielokrotnie potem wznawiane, m.in. z rycinami i nutami, a także z komentarzami Joachima Lelewela.
Julian Krzyżanowski w Dziejach literatury polskiej skonstatował: „Śpiewy historyczne, cykl wierszy o władcach Polski od bajecznego Piasta aż po Jana III, wyrósł z historycznych upodobań chwili i upodobaniom tym dawał znamienny, choć artystycznie niezbyt wysoki wyraz. Tu i ówdzie jednak udawało się Niemcewiczowi docierać do wyżyn poezji, jak choćby w dodanym na końcu zbioru marszu pogrzebowym ku czci księcia Józefa. Marsz ten […] łączył obrazy i patetyczne apostrofy do «wodza walecznego», do jego rumaka, nawet do orłów wojskowych, nie unikał nawet pomysłów tak szablonowych, jak budowanie grobu z zawieszonym u szczytu wawrzynowym wieńcem; mimo to dla cechującej go powagi, dla utrzymanego od początku do końca jednolitego nastroju stanowi on piękny okaz patetycznej poezji historycznej owej epoki”.
Czytając dzisiaj Śpiewy historyczne, warto sięgnąć po bogato ilustrowane Podróże historyczne po ziemiach polskich, bowiem był Niemcewicz biegły zarówno w poezji, jak i w prozie – tej powieściowej, jak również podróżniczej, by nie powiedzieć reporterskiej. Warto też zajrzeć do poematu w pięciu częściach Dumania w Ursynowie czy do trzyczęściowego poematu autobiograficznego Moje przemiany, wreszcie do Pamiętników czasów moich, spisywanych w latach 1823–1825 oraz do Pamiętnika z 1830–1831. Trzeba wiedzieć, że pisarz w czasie powstania listopadowego został powołany do Rady Administracyjnej i Rządu Tymczasowego. W zawiązanym wówczas sejmie powstańczym był sekretarzem senatu i autorem licznych dokumentów. Po upadku powstania udał się przez Drezno – gdzie poznał się z Adamem Mickiewiczem – do Londynu i tutaj podjął współpracę z Władysławem Zamoyskim na rzecz sprawy polskiej. Udzielał się w Literary Association of the Friends of Poland. W 1833 roku przeprowadził się z Londynu do Paryża. Nad Sekwaną zainicjował powołanie Wydziału Historycznego przy Towarzystwie Literackim oraz doprowadził do stworzenia Biblioteki Polskiej. Współpracował z prasą francuską i angielską, a także wydawaną na emigracji prasą polską: z „The Morning Chronicle”, „Le Polonais” czy z „Kroniką Emigracji Polskiej”.
Podsumowując życie i dorobek twórczy Juliana Ursyna Niemcewicza, inny wybitny badacz oświecenia Mieczysław Klimowicz doszedł do następującego wniosku: „jego dzieła, głęboko zaangażowane w wysiłki unowocześnienia ustroju Rzeczypospolitej szlacheckiej, zachowania jej niepodległości, przynosiły nieraz interesujące osiągnięcia literackie, nie zawsze dorównując utworom wybitnych pisarzy epoki, usiłowały jednak wyjść poza krąg doświadczeń i konwencji klasycyzmu poprzez podjęcie nowych form i tematów związanych z sentymentalizmem i tendencjami preromantycznymi”. A przecież trzeba pamiętać, że Julian Ursyn Niemcewicz pozostawił po sobie liczne przekłady takich autorów, jak m.in.: Horacy, Jeana Racine, Christiane de Caumont La Force, Ugo Foscolo. Co więcej – to on spolszczył napisaną po francusku rzecz Jana Potockiego Podróż do Turek i Egiptu, z przydanym dziennikiem podróży do Holandii podczas rewolucji 1787.
Książki i rękopisy Juliana Ursyna Niemcewicza, a także materiały ikonograficzne związane z jego biografią i pisarstwem są dostępne w POLONIE
