Andrzej Dobosz poleca. Biblioteka Narodowa. Tadeusz Sucharski. Literatura polska z sowieckiego „domu niewoli”. Poetyka, aksjologia, twórcy. Instytut Literatury. Kraków 2021. s. 750

            Autor książki Tadeusz Sucharski jest profesorem Akademii Pomorskiej w Słupsku.  Interesuje się polską literaturą Drugiej Emigracji, jej związkami z literaturą rosyjską

i ukraińską oraz literaturą łagrową. Napisał: Dostojewski Herlinga-Grudzińskiego, Polskie poszukiwania „innej” Rosji. O nurcie rosyjskim w literaturze Drugiej Emigracji, Autobiografizm i okolice. Prace ofiarowane Profesor Małgorzacie Czemińskiej.

            Literatura polska z sowieckiego„domu niewoli” to bardzo obszerna monografia.  Profesor Maciej Urbanowski w recenzji pisze: „Te omówienia i analizy wyróżniają się klarownością, dociekliwością, przenikliwością i zmysłem krytycznym, oparte są na solidnym fundamencie wiedzy z zakresu historii, antropologii czy filozofii. Ważne wydaje się i to, że autor sięga nie tylko do dzieł klasycznych, wielokrotnie omawianych, takich jak Inny świat czy W domu niewoli, ale też do utworów mało znanych, a – jak dowodzi rozprawa – mających duże walory dokumentalne i literackie, takich jak na przykład Zsyłka Marii Łęczyckiej, W niewoli sowieckiej  Bronisława Młynarskiego, proza Ireny Bieńkowskiej czy wiersze Maksymiliana Baranowskiego albo Leopolda Lewina.

            Ważne są także partie komparystyczne rozprawy, w których autor odnosi się choćby do dzieł polskiego romantyzmu i – szczególnie chętnie – do rosyjskich utworów z sowieckiego «domu niewoli», zwłaszcza do Aleksandra Sołżenicyna czy Warłama Szałamowa. Rozbudowane egzegezy ich twórczości są na tyle istotnym elementem pracy, że skrupulat mógłby powiedzieć: bardziej adekwatny w tym świetle byłby tytuł Literatura polska i rosyjska z sowieckiego «domu niewoli»”.

            Wspomniana Maria Jadwiga Łęczycka urodziła się 3 października 1903 roku w Gidlach pod Radomskiem. Była córką nauczyciela Jana Michalskiego i Eleonory z Sikorskich. Po studiach historycznych na Uniwersytecie Warszawskim pracowała jako nauczycielka w szkołach w Radomsku i Piotrkowie Trybunalskim. Po wybuchu II wojny światowej i zajęciu ziem wschodnich przez ZSRR wraz z trójką dzieci została w 1940 roku wywieziona  do Kazachstanu. Do Polski powróciła w roku 1946  i zamieszkała we Wrocławiu, w którym pozostała aż do śmierci w 1993 roku.

W latach 50. ubiegłego wieku zajmowała się przede wszystkim pracą literacką. Debiutowała jako powieściopisarka w roku 1954 książką Porządek świata.

Jej wspomnienia z Kazachstanu ukazały się w 1989 roku, w Wydawnictwie Dolnośląskim, a więc wiele, wiele lat po wojnie, pod tytułem Zsyłka. Lata 1940–1946 w Kazachstanie.

Warto również przypomnieć Anatola Krakowieckiego urodzonego w roku 1901 w Podgórzu – będącym dzisiaj dzielnicą Krakowa. Był synem urzędnika skarbowego. W roku 1918, jako uczeń, zaciągnął się na ochotnika do Polskiego Korpusu Posiłkowego (2. Brygada Legionów). Zdał maturę, gdy był jeszcze żołnierzem. Po latach razem ze Zbigniewem Grotowskim wystawiał w restauracji Hawełki w Krakowie satyryczne szopki polityczne (Kukiełki u Hawełki). Po wybuchu II wojny światowej w październiku z powodu próby  przekroczenia granicy rumuńskiej został aresztowany przez NKWD w Stanisławowie. Przeszdł przez obozy i więzienia. Po układzie Sikorski-Majski w 1941 roku został zwolniony z obozu i dotarł do formującej się Armii Polskiej, z którą przeszedł do Iraku. W końcu, w roku 1947, na stałe osiadł w Londynie, gdzie w Veritasie, w roku 1950 wydał Książkę o Kołymie. Są to wspomnienia, które powstawały w latach 1943–1947, a ich pierwotny tytuł brzmiał: Nie ma dnia w nieszczęściu ludzkim. Ukazały się, wraz z mapami i szkicami, w Londynie, w Veritasie, w 1950 roku.

Trzeba powiedzieć (przypomnieć), że Krakowiecki podjął temat łagrów jeszcze przed Innym światem Herlinga-Grudzińskiego. Jest to wstrząsające świadectwo życia w łagrze: głód, choroby, niewolnicza praca, okrucieństwo strażników i współwięźniów.

            Chciałbym jednak przypomnieć Beatę Obertyńską i jej książkę W domu niewoli wydaną w Rzymie (1946) przez Oddział Kultury i Prasy 2. Korpusu Armii Polskiej. NKWD aresztowało ją w roku 1940. Czterdziestodwuletnia autorka, osadzana i przenoszona z więzienia do więzienia m.in. w Kijowie, Odessie, Charkowie, Starobielsku, Moskwie, ostatecznie zostaje zesłana do łagru w miejscowości Loch-Workuta.

Tadeusz Sucharski. Literatura polska z sowieckiego „domu niewoli” w POLONIE.