Bohater Polski i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, a także Białorusi. Jeden z najsłynniejszych Polaków w historii. Generał lejtnant wojska Rzeczpospolitej Obojga Narodów i Najwyższy Naczelnik Siły Zbrojnej Narodowej, przywódca powstania z 1794 roku przeciw Rosji i Prusom, zwanego od jego nazwiska insurekcją kościuszkowską. Andrzej Tadeusz Bonawentura Kościuszko urodził się dwieście osiemdziesiąt lat temu, 4 lutego 1746 roku we wsi Mereczowszczyzna na Białorusi.
Caryca Katarzyna II nazywała go „bestią”, ale Napoleon Bonaparte – „bohaterem północy”, zaś prezydent Thomas Jefferson powiedział o nim: „najczystszy syn wolności jakiego znałem”. Filozof Jules Michelet uważał, że to „ostatni rycerz, ale pierwszy Polak z nowoczesnym zrozumieniem braterstwa i równości”, a angielski poeta George Gordon Byron mówił: „Kościuszko – to dźwięk, który przeraża ucho tyrana”. Berek Joselewicz, pułkownik Legionów Polskich we Włoszech, zobaczył w nim wręcz „posłańca od Boga”. Swoje miejsce Naczelnik znalazł w utworach Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i Cypriana Kamila Norwida, a także Alojzego Felińskiego.
W Polonie zgromadzono i udostępniono setki materiałów związanych z jego życiem i działalnością. Współtworzą one intrygujący portret Naczelnika – tyleż wielokrotny, co wszechstronny. Zainteresowani tymi dokumentami zwrócą uwagę przede wszystkim na niezwykle bogaty materiał ikonograficzny. Mamy tutaj dziesiątki portretów w formie obrazów, grafik oraz kart pocztowych, wśród nich Kościuszko w chłopskiej sukmanie czy na koniu, jako dowódca. Wrażenie robią także liczne reprodukcje przedstawiające w całości lub we fragmentach słynną bitwę pod Racławicami odmalowaną przez Wojciecha Kossaka i Jana Stykę.
Uwagę zwracają artystyczne wizje: obraz Włodzimierza Tetmajera do jednej ze scen Pana Tadeusza Mickiewicza z portretem Naczelnika w tle, alegoria Polski zatytułowana Braterstwo zaprojektowana przez Józefa Chudzikowskiego, a na dodatek dzieło uwieczniające chwilę, w której Kościuszko staje przed grobowcem Władysława Łokietka. Do tego warto dodać płaskorzeźbę dłuta Władysława Mazura wykonaną na użytek towarzystwa Sokół w Jarosławiu. Na jednym z okolicznościowych akcydensów portret Naczelnika opatrzono wierszem Seweryny Wysłouch, na innym zestawiono postać Kościuszki z sylwetką księcia Józefa Poniatowskiego i wydrukowano tekst Przysięgi każdego dobrego Polaka.
Nie sposób nie wspomnieć, że wśród autorów licznych konterfektów Tadeusza Kościuszki znajdują się tacy twórcy, jak: Zygmunt Ajdukiewicz, Henryk Aschenbrenner, Jan Nepomucen Bizański, Johann Christian Böhme, Antoine Cardon, Jacob Fleischman, Franz Gabriel Flessinger, Adam Grabowski, Josef Mangot Kapeller, Józef Franciszek Łęski, Ignacy Łopieński, Louis René Letronne, Tytus Maleszewski, Jacob Mangot, Antoni Oleszczyński, Walery Eljasz Radzikowski, Wilhelm Sander, Albert Schule, Władysław Walkiewicz, Kajetan Saryusz Wolski. Przy okazji warto przyjrzeć się uważnie grafice Karola Auera przedstawiającej rannego Kościuszkę oraz rysunkom Michała Stachowicza z pogrzebu Kościuszki czy też projektom jego trumny oraz obelisku. Osobno projekty sarkofagu oraz obelisku wykonał także Sebastian Sierakowski, zaś Antoni Wiwulski opracował dla kościoła św. Jana w Wilnie specjalną tablicę pamiątkową. Osobna uwaga należy się pracy, na której Jan Nepomucen Głowacki pokazał pomnik Kościuszki wystawiony przez uczniów akademii wojskowej w West Point.
Do ciekawostek należą karty pocztowe, na których można zobaczyć przysięgę Kościuszki na Rynku Głównym w Krakowie 24 marca 1794 roku; jego pomniki w Żółkwi, w Łodzi, w Busku i oczywiście na Wawelu; ponadto widok z Wawelu na kopiec Naczelnika wznoszący się nad Błoniami w Krakowie. Do tego dochodzą karty przedstawiające urnę z sercem Kościuszki i jego mauzeoleum w Rapperswilu. Kto zajrzy do Polony, znajdzie także kilka przedstawień miejsca urodzenia Naczelnika – domu w Mereczowszczyźnie. Osobliwością jest reprodukcja znaczka Poczty Polskiej z 1932 roku z Kościuszką i Kazimierzem Pułaskim w towarzystwie prezydenta Jerzego Waszyngtona, a także rzadkiej urody widokówka na Wielkanoc 1921 roku.
Historia, ale także legenda Kościuszki inspirowała kompozytorów. Do najsłynniejszych utworów poświęconych Naczelnikowi należy bez wątpienia Polonez Kościuszki, skomponowany przez Henryka Jareckiego do słów Rajnolda Suchodolskiego, zaczynający się słowami: „Patrz Kościuszko na nas z nieba, / Jak w krwi wrogów będziem brodzić, / Twego miecza nam potrzeba, / By Ojczyznę oswobodzić. / Wolność droga w białej szacie / Złotem skrzydłem w górę leci, / Na jej czole, patrzaj bracie, / Jak swobody gwiazdka świeci!”. A przecież trzeba wiedzieć, że kantatę na cześć Naczelnika stworzył Władysław Żeleński, zaś dziełem Kazimierza Hoffmana jest Kościuszko pod Racławicami, czyli „obraz ludowy ze śpiewami w pięciu aktach”. Mało tego, Jan Gall napisał Sześć pieśni narodowych sławiących dokonania Naczelnika, a Leon Chojecki zebrał i opracował cykl poświęconych mu utworów muzycznych.
Przeglądając dokumenty w Polonie, dobrze byłoby zatrzymać wzrok na takich materiałach, jak: plakaty na których Kościuszko przedstawiany jest w towarzystwie Kazimierza Pułaskiego, drugiego bohatera Polski i Ameryki, ponadto na ulotki, np. druk Edwarda Trojanowskiego opublikowany na okoliczność powstania pomnika Kościuszki w Warszawie czy na harcerską jednodniówkę Jak żył i co robił, wydaną w Łodzi w roku 1917. Warto też przyjrzeć się plakatowi anonsującemu wystawę w Muzeum Narodowym w Krakowie w 1946 roku. Ciekawie przedstawia się poza tym blok klepsydr informujących o kolejnych rocznicach śmierci Kościuszki i zapowiadających msze święte w hołdzie Naczelnikowi. Oczywiście wielkie wrażenie robi portret Kościuszki z ostatnich dni jego życia, czyli z roku 1817 w Solurze, znajdujący się w zbiorach Muzeum Polskiego w Rapperswilu.
Postać Tadeusza Kościuszki nie mogła nie fascynować pisarzy, w pierwszej kolejności zaś poetów: Teofila Lenartowicza, Seweryna Goszczyńskiego i Kornela Ujejskiego, Tadeusza Micińskiego, Jana Kasprowicza i Marii Konopnickiej, ale również Józefa Wybickiego, Kazimierza Brodzińskiego, Karola Brzozowskiego, Jana Czeczota, Gustawa Ehrenberga, Alojzego Felińskiego. Dramat Kościuszko pod Racławicami napisał Władysław Ludwik Anczyc. Kościuszko pojawia się na kartach powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego (cykl Czasy kościuszkowskie), Władysława Reymonta (Rok 1794), Walerego Przyborowskiego (Oblężenie Warszawy) czy Wacława Gąsiorowskiego (Rok 1809). W roku 1917, na stulecie śmierci Naczelnika poeta Artur Oppman – znany pod pseudonimem Or-Ot – zebrał w specjalnej broszurce wiersze Lenartowicza, Ujejskiego oraz Zdzisława Dębickiego. Znajdziemy w niej także szkic biograficzny pióra Artura Śliwińskiego. Co znamienne, Or-Ot do tej edycji włączył również tekst Uniwersału połanieckiego.
W Polonie udostępniono nie tylko odezwy podpisane nazwiskiem Kościuszki, ale także książki z jego tekstami. Należą do nich Listy z lat 1790–1817 opracowane przez Adama Mieczysława Skałkowskiego oraz Listy nieznane z lat 1814–1817 pod redakcją Władysława Zahorskiego. Do tej kolekcji należy też zbiór Tadeusz Kościuszko, jego odezwy i raporta przygotowany do publikacji przez Ludwika Nabielaka, a także Wskazania obywatelskie, czyli tomik myśli Kościuszki wybranych przez Henryka Mościckiego. Zbiór uzupełniają Napomknienia względem poprawy losu włościan – książka z roku 1917, zawierająca Uniwersałpołaniecki oraz tekst, którego pełny tytuł brzmi: Napomknienia względem poprawy losu włościan w dawnym Księstwie Warszawskim. Całość została opatrzona przedmową Ignacego Baranowskiego.
Imponująco prezentuje się literatura przedmiotowa. Z jednej strony mamy w Polonie książki o Kościuszce autorów obcych, takich jak Jane Porter czy Marc-Antoine Jullien, z drugiej zaś pisarzy rodzimych. W tej grupie znajdują się utwory beletrystyczne, a zatem opowiadania Biała sukmana księdza Władysława Bandurskiego oraz Kościuszko kandyduje Kazimierza Bartoszewicza, a także nowele księdza Adama Chełmińskiego, Józefa Chociszewskiego oraz Ludwika Kubali, adresowane do najmłodszych czytelników. Do starszych czytelników skierowana została sztuka dramatyczna Kościuszko w Sosnowicy Adama Cehaka,
dramat Bogusławy Mańkowskiej Tadeusz Kościuszko, czyli cztery chwile z życia tego bohatera Bogusława Mańkowska oraz dzisiaj już zapomniane powieści: Józefa Dzierzkowskiego Uniwersał hetmański w trzech tomach i również w trzech tomach Tadeusz Kościuszko Izydora Poechego z mottem z Wincentego Pola: „Szczęścia chwile, długie boje / I ogromne serca znoje”.
Osobną grupę stanową szkice, studia i broszury, których autorzy postarali się o przypomnienie najważniejszych wydarzeń z życia Naczelnika, wśród nich popularyzatorskie prace: Henryki Jaroszyńskiej, Marta Parvi-Błotnickiej, Antoniego Chołoniewskiego, Edmunda Jezierskiego, Eustachego Śmiałowskiego. Godne szczególnej lektury wydają się ponadto: Kościuszkowskie czasy Stanisława Schnűr-Pepłowskiego, Pamiątki kościuszkowskie Wiktora Gomulickiego, również książka Feliksa Koniecznego Życie – Czyny – Duch (w latach 1917–1922 miała aż trzy wydania), dwie rozprawy Adama Próchnika Kościuszko jako polityk i wódz oraz Kim był Tadeusz Kościuszko. Do wymienionych trzeba jeszcze dodać aż trzy publikacje Tadeusza Korzona: Kim i czem był Kościuszko?, Biografia z dokumentów wysnuta oraz Przedśmiertna męczarnia Kościuszki i żal pozgonny narodu.
Generał Ignacy Prądzyński pozostawił po sobie książkę Czterej ostatni wodzowie polscy przed sądem historii wydaną w 1865 roku. Autor zestawił w niej postacie: księcia Józefa Poniatowskiego, Kościuszki, generała Józefa Chłopickiego oraz generała Jana Zygmunta Skrzyneckiego. Leonard Chodźko jest autorem biografii Kościuszki w języku francuskim z 1837 roku oraz broszury o nim po polsku z 1857 roku, a Jan Chodakowski – odczytu o Kościuszce i Poniatowskim z 1917 roku. Natomiast Władysław Mieczysław Kozłowski napisał rozprawy o Kościuszce i Kołłątaju, o Kościuszce i Jerzym Waszyngtonie, a nadto o testamencie Naczelnika. Piszącemu te słowa do gustu przypadł okolicznościowy odczyt autorstwa Jana Kasprowicza, wygłoszony w Teatrze Miejskim we Lwowie, opublikowany drukiem w roku 1918.
Prawdy o Tadeuszu Kościuszce można szukać w listach amerykańskiego prezydenta Thomasa Jeffersona, wydanych po polsku w Krakowie w 1876 roku, w filmach fabularnych, poczynając od Kościuszki pod Racławicami z roku 1913 w reżyserii Orlanda i obrazu z 1938 roku (noszącego taki sam tytuł) w reżyserii Józefa Lejtesa z Tadeuszem Białoszczyńskim w roli głównej, a kończąc na filmie Tadeusza Maślony z Jackiem Braciakiem Kos z 2023 roku. A przecież pozostają jeszcze filmy dokumentalne, zrealizowane przez Lucynę Smolińską i Mieczysława Srokę, a także przez Juliusza Janickiego czy Ryszarda Rogozińskiego. Postać Naczelnika pojawia się także w żartobliwym wierszyku Tadeusza Boya-Żeleńskiego Lament pana radcy nad „Basztą Kościuszki”.
Materiały związane z życiem i działalnością Tadeusza Kościuszki, a także jego dziedzictwem są dostępne w POLONIE
