Walczył w powstaniu listopadowym, wziął udział w Wiośnie Ludów. Wiele lat spędził na emigracji, najpierw we Francji, potem w Turcji. Należał do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego w Paryżu. Był zaufanym księcia Adama Czartoryskiego, który wysyłał go z misją do Watykanu. Znał Adama Mickiewicza i Zygmunta Krasińskiego, generała Józefa Bema i Lajosa Kossutha. Prowadził burzliwe życie. Z katolicyzmu przeszedł na islam, został poddanym tureckim i przyjął nazwisko Mehmed Sadyk. W Konstantynopolu tworzył polskie wojsko. Potem z islamu przeszedł na prawosławie. Był pisarzem. Do jego najważniejszych powieści należą: Wernyhora, wieszcz ukraiński, Stefan Czarniecki, Anna czy Nemolaka. Michał Czajkowski zmarł – w wieku osiemdziesięciu dwóch lat – śmiercią samobójczą sto osiemdziesiąt lat temu, w styczniu 1886 roku (według niektórych źródeł 4 stycznia, według innych – 18 stycznia).
Powieść Nemolaka z 1873 roku Henryk Markiewicz określił mianem „awanturniczo-sensacyjnej” i dodał: „autentyczni działacze powstańczy (na terenie Dobrudży) przedstawieni tu zostali w karykaturalnych postaciach niedołęgów, blagierów i oszustów”. Cóż, Czajkowski w powstaniu styczniowym nie wziął udziału, co więcej był mu niechętny i powieść Nemolaka jest złośliwą karykaturą przywódców tego zrywu. A jednak, jak skonstatowała Janina Kulczycka-Saloni: „dawne znaczenie dla miłośników barwnych opowieści zachowały jego utwory ogłoszone jeszcze przed powstaniem a poświęcone przeszłości Kozaczyzny. Stały się one niewątpliwie źródłem inspirującym Sienkiewicza, którego nauczyły kochać szeroki krajobraz Dzikich Pól i rozumieć bujną duszę kozaczą”. Pierwszą książką Czajkowskiego były Powieści kozackie, ogłoszone w Paryżu w roku 1837. Rok później, również w Paryżu, ukazała dwutomowa – jak głosi podtytuł – powieść historyczna z 1768 roku zatytułowana Wernyhora, wieszcz ukraiński. W roku 1839 przyszedł czas na także dwutomową narrację Kirdżali, opatrzoną podtytułem: powieść naddunajska.
Urodzony 29 września 1804 roku na Wołyniu w Halczyńcu, Czajkowski długo nie myślał o karierze pisarskiej. Wywodzący się ze szlacheckiej rodziny, uczył się w Berdyczowie i Międzyrzecu Koreckim. W 1828 roku podjął studia prawnicze na uniwersytecie w Warszawie, jednak dość szybko je przerwał i zajął się majątkiem w rodzinnym w Halczyńcu. W powstaniu listopadowym walczył jako porucznik pułku jazdy wołyńskiej pod komendą Karola Różyckiego, z którym przyjaźnił się potem na emigracji. Był internowany w obozie w Batorskiej Woli; przez Czechy i Saksonię dotarł do Francji. Najpierw mieszkał w Fontainebleau, następnie w Paryżu, gdzie zaczął publikować we francuskich czasopismach, takich jak: „Le Réformateur”, „Gazette des Tribunaux” „Journal des Débats” czy „Constitutionel”. W roku 1835 wstąpił do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego, zaś w 1836 współzakładał Konfederację Narodu Polskiego i objął redakcję pisma „Naród Polski”. Od 1837 roku pozostawał w kręgu politycznym oraz intelektualnym księcia Adama Czartoryskiego, a także założyciela Biblioteki Polskiej Karola Sienkiewicza, historyka i publicysty. Cały czas pisał po francusku. Do twórczości literackiej w języku polskim namówił go Adam Mickiewicz.
Opowiadania składające się na tom Powieści kozackie, takie jak: Módlmy się a bijmy, Wyprawa na Carogród, Ataman Kunicki, ponadto powieść o Wernyhorze oraz następne – Kirdżali, Gawędy, Owruczanin spodobały się czytelnikom. Juliusz Kleiner nieprzypadkowo napisał, że Czajkowski wręcz podbijał ich swoimi książkami: „Nie tylko akcja żywa i ruchliwa, jakiej dotąd nie przynosiła żadna z powieści naszych, stanowiła ponętę, ale nade wszystko ukazana w obrazach epoki dawnej dzielność żołnierska i zamaszystość staroszlachecka”. Pisarza przyjęto do Towarzystwa Literackiego, jego teksty (opowiadania, artykuły, korespondencje) zaczęły ukazywać się w wydawanej w Wielkopolsce prasie: w „Orędowniku Naukowym”, „Przyjacielu Ludu” i „Tygodniku Literackim”. Jego popularność zwiększyły książki ogłoszone w latach 1840–1841: rzecz o Stefanie Czarnieckim, następnie Hetman Ukrainy, Koszowata oraz Ukrainki. Wzorując się na utworach Waltera Scotta, Czajkowski pisał dużo, ale przekonująco i udanie pod względem artystycznym.
W 1840 roku Czartoryski wysłał go do Watykanu, do papieża. W Rzymie zawarł znajomość z Zygmuntem Krasińskim. Rok później wziął ślub z Francuzką Leonidą Gabaret i znalazł się w Konstantynopolu, gdzie z polecenia Czartoryskiego zarządzał agendą polityczną na Wschodzie. W następnych latach podróżował wzdłuż Dunaju, a następnie po Serbii, by w roku 1843 wrócić do Konstantynopola. Po rozstaniu z Gabaret związał się z Ludwiką Śniadecką, której zadedykował książkę Dziwne życie Polaków i Polek, zawierającą barwne konterfekty: Aleksandra Pauszy, Julii Wąsowiczówny, Juliana Duszyńskiego, Antoniego Ilińskiego, Henryka Służalskiego i Adama Baranowskiego. W czasie Wiosny Ludów interesował się żywo losem Bułgarów i Węgrów. Wtedy też był w bliskich relacjach z generałem Józefem Bemem oraz Lajosem Kossuthem, węgierskim bohaterem narodowym.
W 1850 roku Rosja próbowała wymóc na Turcji jego aresztowanie i wydalenie. Czajkowski wówczas przyjął islam i tureckie poddaństwo. Używał odtąd nazwiska Mehmed Sadyk. Znany był także jako Sadyk Pasza, bowiem w roku 1853 otrzymał stopień paszy (czyli generała) i objął komendę 1. Pułku Kozaków Otomańskich. Walczył w wojnie rosyjsko-tureckiej. Po wyzwoleniu Bukaresztu został gubernatorem miasta. Planował dalszą walkę, teraz o wyzwolenie Ukrainy, co mogłoby ułatwić oswobodzenie Polski spod carskiego panowania. Był w kontakcie z Mickiewiczem, który zjechał do Konstantynopola. W roku 1856 objął dowództwo 2. Kozackiego Pułku Dragonów.
Po śmierci Ludwiki Śniadeckiej poślubił Greczynkę Irenę Teoscolo. W roku 1870 wojaczka zmęczyła go na tyle, że odszedł z wojska i korzystał z przyznanej mu przez Turcję emerytury. Zwrócił się do ambasady rosyjskiej z wnioskiem o objęcie go amnestią, co nastąpiło dwa lata później. Z islamu przeszedł na prawosławie. Z Turcji przeniósł się na Ukrainę. Zmienił poglądy polityczne. Działał na rzecz porozumienia z Rosją, co nie przypadło większości jego rodaków do gustu. Z Kijowa, w którym osiadł na jakiś czas, przeprowadził się do majątku Borki, ale lata 1883–1884 spędził w Parchimowie. Po ogłoszonej w roku 1857 Kozaczyźnie w Turcji, w 1862 zainicjował w Lipsku dwunastotomową edycję Pism, zakończoną w roku 1885. Tom ostatni nosi tytuł Legendy. Pisał także Pamiętniki, które zostały wydane po rosyjsku dopiero po jego śmierci w latach 1891–1892. Jako Pamiętniki Sadyka Paszy ukazały się one we Lwowie w 1898 roku. Być może jest to najlepsza pod względem artystycznym książka tego twórcy.
Miał bez wątpienia rację Julian Krzyżanowski, gdy wyrokował, że był Czajkowski „jedynym powieściopisarzem emigracyjnym, człowiekiem, którego życie obfitowało w więcej przygód niż najbardziej awanturnicza z jego powieści”. I ponadto: „Bogaty ziemianin wołyński, kamerjunker carski, dzielny oficer w powstaniu listopadowym, jaskrawy demokrata, a później zawzięty monarchista na emigracji, agent dyplomatyczny Czartoryskiego, generał turecki organizujący jako Sadyk-pasza Kozaków otomańskich, uczestnik wojny krymskiej, a wreszcie emeryt na Ukrainie i kum cara, który trzymał mu córkę do chrztu, długie to pasmo przemian zakończył w późnej starości kulą samobójczą”. Więcej o życiu i pisarstwie autora Hetmana Ukrainy czytelnik znajdzie w zarysie biograficznym pióra Franciszka Gawrońskiego z 1900 roku.
Książki Michała Czajkowskiego są dostępne w POLONIE
