Pisał po francusku. Jego najwybitniejszym dziełem jest powieść Manuscrit trouvé à Saragosse, w przekładzie na język polski Edmunda Chojeckiego, opublikowana w Lipsku w 1847 roku jako Rękopis znaleziony w Saragossie. W roku 1917 przekład poprawiony przez Jana Lorentowicza ukazał się w Warszawie, zaś w 1956 roku utwór opublikowano również w Warszawie, w nowym opracowaniu Leszka Kukulskiego. Powieść stała się podstawą zrealizowanego przez Wojciecha Jerzego Hasa w roku 1965 filmu fabularnego ze Zbigniewem Cybulskim w roli Alfonsa van Wordena. W ekranizacji utworu Potockiego wystąpiły takie gwiazdy polskiego kina, jak: Iga Cembrzyńska, Beata Tyszkiewicz, Elżbieta Czyżewska, Pola Raksa i Barbara Krafftówna, a także Gustaw Lutkiewicz, Leon Niemczyk, Gustaw Holoubek, Ludwik Benoit, Wiesław Gołas. Muzykę do filmu skomponował Krzysztof Penderecki. Co znamienne, dzieło Hasa spotkało się z większym uznaniem za granicą niż w kraju. Adaptacja wzbudziła zachwyt Luisa Buñuela, a także Martina Scorsese oraz Francisa Forda Coppoli. Po latach doprowadzili oni do rekonstrukcji pełnej – trzygodzinnej – wersji filmu, którego akcja rozgrywa się w Hiszpanii, chociaż jego realizacji dokonano w dużej mierze w Jurze Krakowsko-Częstochowskiej.
Autor tej powieści Jan Potocki, cierpiący przez większość życia na ciężką melancholię, popełnił samobójstwo 23 grudnia (według innych wersji: 2 lub 25 grudnia) 1815 roku w Uładówce koło Pikowa w województwie bracławskim. Urodzony 8 marca 1761 roku, w chwili śmierci miał pięćdziesiąt cztery lata. Jego matką była Anna Teresa Ossolińska, zaś ojcem – Jerzy Potocki, krajczy koronny. Dzieciństwo spędził w rodzinnych dobrach w okolicy Winnicy i Bracławia, ale już w roku 1773 wraz z bratem Sewerynem został wysłany za granicę i nauki pobierał w Genewie, Lozannie oraz w Paryżu. Jego życie było pełne przygód, a także dramatycznych zwrotów. Był podporucznikiem armii austriackiej, w 1778 podróżował po Włoszech oraz po Tunisie i Maroku. Na przełomie roku 1779 i 1780 jako kawaler Zakonu Maltańskiego walczył z piratami na Morzu Śródziemnym. W 1781 odnalazł się w Hiszpanii, a dwa lata później wędrował przez Serbię i Węgry. Następnie podróżował do Turcji i Egiptu, przebywał w Wenecji. W 1785 roku wziął ślub z Julią Lubomirską, z którą następnie udał się do Paryża, skąd wyjeżdżał do Anglii, Holandii oraz Włoch. W roku 1788 wrócił do Polski i włączył się w główny nurt życia publicznego jako poseł z Poznańskiego i uczestnik Sejmu Czteroletniego. Po Warszawie paradował wówczas w stroju sarmackim.
W domu przy ulicy Rymarskiej założył Drukarnię Wolną i do roku 1792 wydawał pismo „Journal Hebdomadaire de la Diéte de Varsovie”, a także liczne broszury polityczne. Był wtedy autorem napisanej po francusku, a przełożonej na polski przez Juliana Ursyna Niemcewicza Podróży do Turek i Egiptu, z przydanym Dziennikiem podróży do Holandii podczas rewolucji 1787 oraz takich opracowań, jak: Essai sur l’histoire universelle et recherches sur celle de la Sarmatie (Esej o historii powszechnej i badania nad historią Sarmacji) oraz Essai d’aphorismes sur la liberté (Próba aforyzmów o wolności), ogłoszonych w przekładzie na język ojczysty autora dopiero w 1975 roku. Od 1789 był w bliskich kontaktach z królem Stanisławem Augustem, który przyznał mu nawet Order Orła Białego. Zorganizował czytelnię publiczną oraz klub polityczny, został awansowany do stopnia kapitana w korpusie inżynierów. W maju 1790 roku, razem z Jean-Pierre’em Blanchardem, uczestniczył w locie balonem nad miastem. Rok później, przez Francję, udał się do Hiszpanii, a następnie do Portugalii i znów do Anglii.
Po powrocie do kraju w roku 1793 walczył na Litwie przeciwko Rosji w oddziale dowodzonym przez generała Michała Zabiełłę. Potem wycofał się z życia politycznego. Ogłosił Podróż do cesarstwa marokańskiego odbytą w roku 1791 i przez jakiś czas mieszkał w Łańcucie u rodziny żony. Tutaj napisał kilka utworów dla książęcego teatru, m.in. Parady. W 1793 wrócił do Warszawy, by zająć się pracą naukową i pisarską. W kolejnym roku podróżował do Berlina i Hamburga, a także do Wiednia. Po śmierci żony Julii wziął ślub z Konstancją Potocką, a potem wędrował po Ukrainie i Kaukazie. Po powrocie osiadł na jakiś czas w Tulczynie, ale w roku 1802, dzięki zażyłości z Adamem Jerzy Czartoryskim, podjął pracę w kierowanym przez księcia Ministerstwie Spraw Zagranicznych Rosji, w związku z czym przeprowadził się do Petersburga. Z tego okresu pochodzą takie utwory, jak: Voyage dans les steps d’Astrakhan et du Caucase (Podróż przez stepy Astrachania i na Kaukaz) oraz Histoire primitive des peuples de la Russie (Historia pierwotnych ludów Rosji). Car Aleksander I Romanow przyznał mu Order Świętego Równego Apostołom Księcia Włodzimierza oraz nadał tytuł tajnego radcy.
Od roku 1803 był Jan Potocki członkiem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, ale rok potem – pod podróży do Włoch – pojechał znów do Petersburga. W latach 1805–1806 pełnił funkcję kierownika naukowego rosyjskiego poselstwa do Chin. Po powrocie z wyprawy do Mongolii został członkiem honorowym Akademii Nauk w Petersburgu, a dwa lata później Uniwersytetu w Moskwie. W Petersburgu był wydawcą „Journal de Nord”. Problemy zdrowotne, a także finansowe spowodowały, że 1808 roku przeniósł się z Petersburga na Ukrainę i tu zamieszkał w Dymidówce, majątku należącym do rodziny jego drugiej żony. Po rozpadzie małżeństwa pisarz mieszkał okresowo w Tulczynie, Winnicy oraz Uładówce.
O jego dokonaniach zaczęto pisać dopiero na początku XX wieku. Twórczość Potockiego analizowali Wiktor Gomulicki i Henryk Ułaszyn. W 1911 roku Aleksander Brűckner ogłosił, liczące ponad sto dwadzieścia stron studium Jana hr. Potockiego prace i zasługi naukowe, zaś w 1920 – Tadeusz Sinko rzecz zatytułowaną Historia religii i filozofii w romansie Jana Potockiego, natomiast w roku 1935 Władysław Kotwicz wydał rozprawę Jan hr. Potocki i jego podróż do Chin. Po 1945 roku jego postacią i twórczością zajęli się Mieczysław Jastrun, Zdzisław Libera, Jerzy Skowronek, Jerzy Starnawski czy Teresa Kostkiewiczowa. Rękopis znaleziony w Saragossie w opracowaniu Leszka Kukulskiego doczekał się kilku wydań: w 1956, 1965 i 1976 roku. Edycję z roku 1995 opatrzono posłowiem francuskiego eseisty Rogera Cailloisa, zaś wydanie z 1998 roku – wstępem Janusza Tazbira. Większość z badaczy zwracała uwagę na kompozycję tego utworu, jego strukturę szkatułkową, zwaną także pudełkową, polegającą na tworzeniu opowieści w opowieści, w której czytelnik trafia na następną opowieść…
Do najważniejszych opracowań na temat biografii Potockiego i jego utworu należą dwie książki: François’a Rosseta i Dominique’a Triaire’a Z Warszawy do Saragossy. Jan Potocki i jego dzieło oraz Jan Potocki. Biografia, ogłoszone w przekładzie Anny Wasilewskiej w latach 2005–2006. Badacze ustalili, że pisarz na pomysł powieści wpadł w roku 1791 podczas wyprawy do Hiszpanii i Maroka. W latach 1804–1808 pracował nad nią pełną parą. Dwa fragmenty utworu opublikował w latach 1813–1814: Avadoro i Dix journées d’Alphonse van Worden. Rosset i Triaire ustalili przede wszystkim, że dzieło ma dwie autorskie wersje z roku 1804 i 1810. Obydwie ukazały się latach 2015–-2016 w tłumaczeniu Anny Wasilewskiej. W edycji z 2015 roku wspomniani badacze opisują ze szczegółami dzieje tekstu Rękopisu. Na końcu książki czytelnik znajdzie opracowane przez tłumaczkę szczegółowe kalendarium życia i twórczości pisarza.
O ostatnim dniu życia Jana Potockiego tak pisze Wasilewska: „Dwudziestego trzeciego grudnia Jan Potocki odbiera sobie życie strzałem z pistoletu, który nabił nie kulą, lecz ołowianą gałką z jakiejś puszki (czy też gałką srebrnej cukiernicy, jak chce legenda), którą tygodniami piłował w przypływach melancholii. Według świadectwa księdza Chołoniewskiego, który po tym akcie desperacji hrabiego jako pierwszy wszedł do pokoju, na stole, gdzie leżały książki i papiery, znaleziono jedynie «kilka karykatur dzikiej fantazji, świeżo biegłą ręką naszkicowanych»”. Tych rysunków nie odnaleziono. Hrabia zostaje pochowany na cmentarzu parafialnym w Pikowie. Dziś nie ma tam grobu z nazwiskiem Potockiego, podobnie jak nie ma śladu po jego domu w Uładówce”.
Utwory Jana Potockiego oraz materiały związane z jego biografią, działalnością i twórczością są dostępne w POLONIE
