Nad trumną Staszica ksiądz Wojciech Szweykowski wyraził przekonanie, że: „Gdyby wszystkie jego dzieła i prace były w jedno zebrane, potomność nie chciałaby wierzyć, że jeden człowiek mógł tylu trudom podołać”, natomiast Aleksander Świętochowski, jeden z najświetniejszych krytyków przełomu XIX i XX wieku powiedział o nim: „Czym dla upadłej, zaprzedanej i zawojowanej Grecji był Demostenes, tym dla gubiącej się i gubionej Polski – Staszic”! Filozof, społecznik, przyrodnik, pisarz, publicysta, tłumacz, człowiek oświecenia – w jednej osobie, czyli Stanisław Staszic zmarł 20 stycznia 1826 roku. Z okazji dwusetnej rocznicy jego śmierci decyzją Sejmu Rzeczpospolitej Polskiej rok 2026 został uznany rokiem Stanisława Staszica.
Do jego najważniejszych dzieł należą: Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego oraz Przestrogi dla Polski (obydwie książki ogłoszone anonimowo), a także napisany pod koniec życia poemat Ród ludzki. Przełożył Iliadę Homera, a także utwory Racine’a oraz Voltaire’a. Biorąc pod uwagę rozległość jego zainteresowań i ogrom dokonań, Ignacy Chrzanowski w Historii literatury niepodległej Polski z 1906 roku – nie bez charakterystycznych dla tamtego czasu patosu i emfazy – mógł napisać: „Ulubionym przedmiotem jego studiów były nauki przyrodnicze: fizyka, historia naturalna i umiłowana ponad wszystko geologia. Ale mu to nie wystarczało; z nie mniejszym zapałem oddawał się filozofii, naukom politycznym i społecznym, historii rodzaju ludzkiego w najszczerszym znaczeniu tego wyrazu, a więc historii rodzaju ludzkiego w najszczerszym znaczeniu tego wyrazu, a więc historii umysłowości i cywilizacji, religii i obyczajów, państw i społeczeństwa. Słowem, Staszic to jeden z największych erudytów polskich […], wierzył, że nauka i oświata rozwijając się i rozpowszechniając dadzą wreszcie ludzkości zupełne szczęście na tej ziemi; był najgorliwszym, najgorętszym w Polsce rzecznikiem postępu […], wolał rzeczy nowe od starych, a myśleć nie obawiał się nigdy; był to, co się nazywa, człowiek wolnomyślny i w ogóle wolny w duchu”.
Warto przypomnieć nie tylko naukowe, literackie oraz publiczne dokonania Stanisława Staszica, ale także jego życiowe przypadki. Pochodził z Wielkopolski. Urodził się w Pile w listopadzie 1755 roku. Jego ojciec był burmistrzem i zadbał o edukację syna. Stanisław uczył się w seminarium w Poznaniu i za namową matki przyjął święcenia kapłańskie, co umożliwiło mu studia w Lipsku, Getyndze oraz w Paryżu, gdzie poznał Georgesa-Louisa de Buffona, członka Akademii Francuskiej, filozofa, prekursora ewolucjonizmu, autora liczącej czterdzieści cztery tomy Historii naturalnej. W roku 1781 objął posadę nauczyciela dzieci kanclerza Andrzeja Zamoyskiego. Miał już wtedy w dorobku przekłady: traktatu Religia Jeana Baptiste’a Racine’a i poematu O zapadnieniu Lizbony Voltaire’a. W roku 1787 opublikował wspomniane Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, zaś w 1790 – Przestrogi dla Polski.
Znawca epoki oświecenia Zdzisław Libera postawił tezę, iż: „Oba dzieła wyrosły z głębokiego przejęcia się sprawą narodu i państwa, i stanowiły wyraz reformatorskich dążeń patriotycznych. […] Staszic przywiązywał dużą wagę do wychowania młodzieży, która pragnął przygotować do użytecznej pracy w kraju. Z uznaniem mówił o Komisji Edukacji Narodowej, w naukach ścisłych i przyrodniczych widział główne czynniki kształcenia, podnosił wartość nauki moralnej, która uczy współżycia z ludźmi. W sprawach politycznych wypowiadał się za zniesieniem liberum veto”. Co więcej: „najcięższe zarzuty kierował Staszic w stronę magnatów, których czynił odpowiedzialnymi za upadek państwa, w ich egoizmie klasowym i prywacie widział źródło nieszczęść narodowych […]. Oni zniszczyli szacunek dla prawa, oni wprowadzili wojska obce do kraju, oni na sejmikach uczyli obywatela zdrady, podstępów, podłości i gwałtu”. Jak konkluduje Libera: „Nie było dotąd w literaturze bardziej dobitnej, surowej i oskarżającej charakterystyki”.
W latach 1789–1805 sporo podróżował po Europie, między innymi jako towarzysz Andrzeja Zamoyskiego, co opisał w Dzienniku podróży, obejmującym peregrynacje do: Austrii, Niemiec, Francji, Holandii, Anglii oraz do Włoch. Warto wspomnieć, że w latach 1794–1797 jego siedzibą był Wiedeń, zaś w 1801 osiadł w Warszawie i podjął pracę organizacyjną w Towarzystwie Przyjaciół Nauk. Ufundował gmach TPN przy Krakowskim Przedmieściu, zwany dzisiaj nie bez przyczyny Pałacem Staszica (tutaj znajduje się Polska Akademia Nauk) oraz zamówił u duńskiego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena pomnik Mikołaja Kopernika (odsłonięty w roku 1830 przez Juliana Ursyna Niemcewicza). W 1808 został przewodniczącym Towarzystwa. Jedną z jego największych pasji była geologia; badania z tego zakresu podjął w roku 1798. W 1815 ogłosił rozprawę O ziemiorodztwie Karpatów i innych gór i równin Polski, dzięki której zyskał przydomek pioniera polskiej geologii. Przy okazji zasłynął zdobyciem szczytu Łomnicy w Tatrach. Nieco wcześniej wzbudził dyskusję ogłoszoną anonimowo nowatorską pracą O statystyce Polski (1807).
Pełnił wiele funkcji. W 1807 roku został członkiem Izby Edukacyjnej oraz Dyrekcji Skarbowej, zaś w następnym roku powołano go na stanowisko referendarza w Radzie Stanu, a w 1810 wybrano radcą stanu. Był także członkiem Komisji Oświecenia oraz Komisji Spraw Wewnętrznych, kierował pracami Dyrekcji Przemysłu i Kunsztów. Przy stworzonej w Kielcach Głównej Dyrekcji Górniczej powołał Szkołę Akademiczno-Górniczą. Ponadto kierował pracami Rady Ogólnej Szkoły Głównej Warszawskiej, która okazała się podwaliną Uniwersytetu Warszawskiego, a jednocześnie był przewodniczącym Rady Prawa i Administracji oraz Dozoru Szkoły Lekarskiej. W 1816 roku zaczął pracować nad utworzeniem Hrubieszowskiego Towarzystwa Rolniczego, które powstało w 1822 i działało do roku 1918. Co znamienne, nie był entuzjastą Napoleona Bonapartego, natomiast w Myślach i równowadze politycznej w Europie dał wyraz wiary w politykę cara Aleksandra I, który mógłby zjednoczyć dwa największe narody słowiańskie, czyli Rosjan i Polaków.
6
W latach 1814–1820 opublikował Dzieła w dziewięciu tomach. Był księdzem katolickim, ale przez wiele lat krytykował Kościół, nie sprawował żadnej posługi kapłańskiej i nawet nie nosił sutanny, chociaż paradował w czarnym ubraniu. Gdy w roku 1820 koła klerykalne przejęły Komisję Oświecenia, Staszic został odsunięty od jej bieżących prac. W roku 1824 ustąpił z wielu stanowisk w zamian za nominację honorową na ministra stanu. Ostatnim ważnym dziełem jego życia miał być poemat Ród ludzki (1819–1820), którego pierwsza edycja niestety uległa konfiskacie. O ile wcześniej cytowany Ignacy Chrzanowski poświęca temu poematowi wiele uwagi, o tyle Mieczysław Klimowicz, monografista epoki oświecenia, wypowiada się o nim zdawkowo: „Staszic świetny prozaik, nie zabłysnął w roli poety. Mimo to Ród ludzki jako koncepcja historiozoficzna jest dziełem oryginalnym, na skalę europejską”; „Rozwój społeczeństw, w którym Staszic określa sześć faz, uwarunkowany został walką ciemiężonych z ciemiężycielami, stosującymi prawo «wyłącznictwa», które powoduje, iż «ród ludzki» wykroczył przeciwko naturze”. I dalej: „Nowatorstwo zabiegów periodyzacyjnych polega tu więc na uznaniu zmienności stosunków między gnębicielami a gnębionymi za zasadnicze kryterium podziału. Rozwój sztuk, nauk, zmiany w świadomości społecznej są pochodnymi zachodzących procesów. Oświecenie mas – to objaw najbardziej groźny dla despotów i tyranów”; koniec końców Ród ludzki „stanowi syntezę jego [czyli Staszica] doświadczeń życiowych i naukowych oraz trwały pomnik polskiej myśli filozoficznej”.
Stanisław Staszic zmarł w wieku siedemdziesięciu jeden lat. Został pochowany przy kościele Niepokalanego Poczęcia NMP na Bielanach w Warszawie. Siedemnastoletni poeta Konstanty Gaszyński złożył zmarłemu w hołdzie wiersz, opublikowany w specjalnej broszurze. W 1926 roku, w setną rocznicę śmierci na grób Staszica przybyli prezydent RP Stanisław Wojciechowski oraz marszałek senatu i sejmu Wojciech Trąmpczyński. Mieczysław Gawlik, Czesław Leśniewski, Ludwik Kamykowski oraz Władysław Szajnocha wydali okolicznościowe szkice poświęcone Staszicowi.
Od 1969 roku Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie nosi jego imię. Ulice Stanisława Staszica znajdują się w wielu miastach Polski. Ma on swoje pomniki m.in. w Krakowie, Kielcach, Łodzi, ale także w Pile i Hrubieszowie. W Polonie czytelnik zainteresowany jego życiem i twórczością znajdzie wiele poświęconych mu książek oraz rozpraw, m.in. Józefa Szujskiego Staszic jako pisarz polityczny (1855), Konrada Prószyńskiego O księdzu Staszicu (1875), Bolesława Limanowskiego Żywot Stanisława Staszica (1904), Antoniego Langego Jak Stanisław Staszic chciał uszczęśliwić wieśniaków (1916), Juliana Klaczki Autobiografia Staszica (1920), Edwarda Ptaszyńskiego Poglądy Staszica na wychowanie (1927).
Książki Stanisława Staszica są dostępne w POLONIE
