Był uczonym i politykiem, wykładowcą Uniwersytetu Warszawskiego i Uniwersytetu Wileńskiego, uczestnikiem powstania listopadowego, a potem wielkim autorytetem polskiej emigracji. Na łamach założonego przez niego „Tygodnika Wileńskiego” wierszem Zima zadebiutował w 1818 Adam Mickiewicz, który po kilku latach skierował do niego wiersz Do Joachima Lelewela, wprowadził także uczonego do Dziadów części III. Literacki portret Lelewela Juliusz Słowacki nakreślił w dramatach Kordian i Balladyna oraz w poetyckiej powieści Lambro. Stanisław Wyspiański napisał sztukę Lelewel i przywołał go w dramacie Noc listopadowa. Joachim Lelewel – historyk, geograf, filozof, ale także bibliograf, bibliotekoznawca i numizmatyk – urodził się 21 marca 1786 w Warszawie, dwieście dwadzieścia lat temu. Do jego najważniejszych dzieł należą: Wykład dziejów powszechnych, Porównanie dwu powstań narodu polskiego 1794 i 1830–1831 oraz Trzy konstytucje polskie 1791, 1807, 1815.
Wychowany został w duchu patriotycznym. Jego ojciec był pracownikiem Komisji Edukacji Narodowej oraz uczestnikiem insurekcji kościuszkowskiej. Co ciekawe, jego przodkowie pochodzili ze Szwecji i nosili nazwisko Loelhoeffel de Loewensprung, jednak zmienili je na Lelewel, co zostało zatwierdzone w 1775 roku przez Sejm Polski. Joachim uczył się w szkole pijarów w Warszawie, a następnie w latach 1804–1808 studiował na Uniwersytecie Wileńskim. Przedmiotem jego akademickiej edukacji były: historia, filozofia, matematyka oraz przyroda. Po ukończeniu studiów został nauczycielem w Liceum Krzemienieckim. Potem wrócił do Warszawy i podjął pracę w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych, ale działalności naukowej nie przerwał. W latach 1815–1818 wykładał historię w Wilnie. Jego najważniejsze prace z tego okresu, to m.in. Historya polska do końca panowania Stefana Batorego oraz Dzieje starożytne. Od początku czasów historycznych do drugiej połowy wieku szóstego ery chrześcijańskiej.
Aktywny jako publicysta i eseista. Artykuły i rozprawy drukował w „Dzienniku Wileńskim” i „Pamiętniku Warszawskim”. W 1815 roku założył „Tygodnik Wileński”, który redagował do roku 1822. Z uwagi na to, że uniwersytet zwlekał z przyznaniem mu katedry, wrócił w 1818 roku do Warszawy, gdzie na uniwersytecie zaczął wykładać bibliografię. Został też zatrudniony jako bibliotekarz w Publicznej Bibliotece przy Uniwersytecie Warszawskim. W roku 1819 ogłosił rozprawę Panowanie Stanisława Augusta, rok później Dzieje starożytne Indii ze szczególnym zastanowieniem się nad wpływem, jaki mieć mogła na strony zachodnie. W następnych latach powstały takie prace, jak: Historyczna paralela Hiszpanii z Polską w wieku XVI, XVII, XVIII oraz Bibliograficznych ksiąg dwoje. W których rozebrane i pomnożone zostały dwa dzieła Jerzego Samuela Bandtke. Tytuły te pokazują dobitnie jak szerokie były zainteresowania badawcze Lelewela.
W roku 1820 Uniwersytet Jagielloński przyznał mu stopień doktora filozofii, w następnym został przyjęty do Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a także objął Katedrę Historii Powszechnej na Uniwersytecie Wileńskim, ale – co znamienne – w 1823 roku przyjął również urząd cenzora w Wilnie. Niebawem Adam Mickiewicz napisze słynny wiersz Do Joachima Lelewela. Alina Witkowska, badaczka epoki romantyzmu, skonstatowała: „W wierszu Do Joachima Lelewela sceptycyzm poznawczy rozciągnięty zostanie na całość dziejów ludzkich, a historyka jako badacza umieści poeta na czele mędrców, on bowiem «z samego kłamstwa prawdę umiejąc wyłamać», jest w stanie powiedzieć, «co było, co jest i co będzie». Poniekąd staje się kapłanem racjonalnej prawdy. Stwierdzenie to jest deklaracją poznawczą, a zarazem hołdem złożonym ideałowi historyka, jakim dla Mickiewicza i filomatów był ich profesor […]. Wiersz stanowi bowiem produkt twórczości okolicznościowej, skądinąd niezwykle ambitnej, związanej z powrotem Lelewela na katedrę wileńską”. Lelewelem fascynowali się nie tylko młodzi poeci z Wilna, ale także w późniejszym okresie Cyprian Kamil Norwid, który wykonał portret tego uczonego.
Niestety, w roku 1824 władze carskie po procesie filaretów usunęły Lelewela z uniwersytetu i z miasta. Uczony wrócił do Warszawy. Tutaj nie tylko kontynuował pracę naukową, ale także podjął działalność publiczną i polityczną. Wielkim uznaniem cieszyły się jego teksty drukowane na łamach: „Biblioteki Polskiej”, „Dziennika Warszawskiego” oraz „Pamiętnika Umiejętności Sztuk i Nauk”. W roku 1825 był już członkiem Towarzystwa Patriotycznego. Gdy wybuchło powstanie listopadowe, wstąpił do Rady Administracyjnej, a także Rządu Narodowego. Po klęsce powstania musiał emigrować do Paryża w obawie o swoje życie. Nad Sekwaną działał w Komitecie Narodowym Polskim, następnie współtworzył organizację Zemsta Ludu. W roku 1833 został – po interwencji Ambasady Rosyjskiej – wydalony z Francji i przeprowadził się do Belgii. Nie zaniedbywał pracy pisarskiej, o czym świadczą: Dzieje Polski synowcom przez stryja potocznym sposobem opowiedziane z 1829 roku, Nowosilcow w Wilnie w roku szkolnym 1823/4, wreszcie Polska odradzająca się, czyli dzieje polskie od roku 1795 potocznie opowiedziane – rzecz opublikowana w roku 1836 w Brukseli.
W Brukseli pracował jako profesor historii oraz geografii na Wolnym Uniwersytecie, a także w redakcji czasopisma „La Voix de Peuple”. W roku 1835 stanął na czele organizacji Młoda Polska, zaś w 1837 kierował Zjednoczeniem Emigracji Polskiej. Brał udział w pracach Konfederacji Narodu Polskiego i Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. W roku 1847 związał się z Międzynarodowym Towarzystwem Demokratycznym, w którym wybrano go na wiceprezesa (drugim obok niego wiceprezesem był wówczas Karol Marks). W roku 1848 wycofał się jednak z czynnego uczestnictwa w życiu politycznym. Utrzymywał się wyłącznie z pracy pisarskiej, co spowodowało, że szybko popadł w biedę. O tym okresie w jego życiu Juliusz Kleiner napisał wprost: „Na emigracji głównym rzecznikiem Polski ludowej, «gminowładczej», jest najpierw Joachim Lelewel, który jednak rychło jako zbyt niebezpieczny wydalony zostaje przez rząd francuski i od roku 1833 wiedzie w Brukseli wśród skrajnego ubóstwa żywot uczonego, a zarazem patrona demokracji”. Jednym z najważniejszych dzieł powstałych w tym czasie okazało się Porównanie dwu powstań narodu polskiego 1794 i 1830–1831.
Cały czas dużo publikował – w „Tygodniku Emigracji Polskiej”, „Orle Białym” i „Demokracie Polskim” czy „Przeglądzie Rzeczy Polskich”, a ponadto w „Revue numismatique française” oraz „Revue numismatique belge”. Przy tej okazji nie sposób nie wspomnieć jego książek napisanych po francusku: La couronne de Pologne et sa royauté czy Histoire de Pologne. W roku 1841 nadano mu tytuł prezesa honorowego Belgijskiego Towarzystwa Numizmatycznego. Regularnie wydawał kolejne książki, takie jak czterotomowa Polska wieków średnich czy również czterotomowy Wykład dziejów powszechnych. W latach 1851–1853 należał do Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu.
Jego zainteresowania były niezwykle różnorodne, czego przykładem rozprawy Stracone obywatelstwo stanu kmiecego i Sprawa żydowska w roku 1859 w liście do Ludwika Merzbacha, ale również Narody na ziemiach słowiańskich przed powstaniem Polski i liczące siedem tomów monumentalne dzieło Polska, dzieje i rzeczy jej rozpatrywane, drukowane w Poznaniu w latach 1855–1863. Niestety, jego pogarszający się stan zdrowia spowodował, że poeta Seweryn Goszczyński oraz wydawca Eustachy Januszkiewicz zabrali go na leczenie do Paryża, gdzie zmarł 29 maja 1861 roku. Temu okresowi jego życia Ignacy Chrzanowski poświęcił wydaną w roku 1937 okolicznościową broszurę.
Joachim Lelewel został pochowany na cmentarzu Montmartre, jednak w październiku 1929 roku zwłoki uczonego zostały sprowadzone do Wilna i złożone na cmentarzu na Rossie. Okazją był jubileusz 350-lecia Uniwersytetu Wileńskiego. W Polonie można znaleźć kilka publikacji poświęconych temu wybitnemu historykowi, m.in. Stanowisko Lelewela wobec dziejów i spraw Żydów polskich Róży Centnerszwerowej z 1911 czy Plakiety i medale z portretem Joachima Lelewela Edmunda Majkowskiego z 1936 roku, ale także Pamiętnik z roku 1830–31 opublikowany w 1924 z przedmową Jarosława Iwaszkiewicza, podówczas młodego poety, członka grupy poetyckiej Skamander.
Książki Joachima Lelewela są dostępne w POLONIE.
