Andrzej Dobosz poleca. Andrzej Kijowski. „Dzieje literatury pozbawionej sankcjiˮ. Kraków 2020

Dwa tomy książki Andrzej Kijowskiego Dzieje literatury… opracowane są przez syna autora, Andrzeja Tadeusza Kijowskiego. Książka jest przede wszystkim obszerną antologią tekstów krytycznych dotyczących literatury polskiej, ale nie tylko. Omawiani autorzy to m.in.: Mickiewicz, Norwid, Sienkiewicz, Prus, Żeromski, Wyspiański, Irzykowski, Boy-Żeleński, Baczyński, Nałkowska, Dąbrowska, Iwaszkiewicz, Kruczkowski, Pruszyński, Gombrowicz, Miłosz, Różewicz, Kott, Brandys, Konwicki, Herbert, Lem, Mrożek, Hłasko, Jasienica, Joyce, Faulkner, Hemingway, Camus. No i oczywiście jest tekst poświęcony Baudelaire’owi: Grymas Baudelaire’a, którego pierwodruk nosił tytuł Sztuka Romantyczna. Dzienniki poufne.

Kijowski niezwykle cenił twórcę Sztuki Romantycznej, którą przetłumaczył i wydał w Czytelniku w roku 1970. Z Baudelaire’em łączyła go „wiara w ponadnaturalne i suwerenne powołanie literatury”. Pisał, że literatura piękna:

Nie jest z tego świata (…). Albowiem poezja jest szukaniem wyjścia z rzeczywistości w nadrzeczywistość; jest sztuką odgadywania związków między tym, co realne, co idealne; jest wiarą w powszechną analogię, czyli w to, że wszystko co istnieje ma być podwójne. Autorka biografii pisarza zawartej w książce, Marta Kwaśnicka, zwraca uwagę, że: „Kijowski przyznawał sztuce słowa rangę niemal sakramentalną; literatura była miejscem, w którym człowiek był zanurzony jednocześnie w dwóch porządkach, natury i nadprzyrodzoności, był w stanie poznawać samego siebie i swoją tajemnicę”.

Andrzej Kijowski urodził się 29 listopada 1928 roku w Krakowie. Był synem Tadeusza Kijowskiego, urzędnika włoskiego towarzystwa ubezpieczeń Generali Assicurazioni, i Wandy z domu Żeligowskiej. Szkoły ukończył w Krakowie, w którym przebywał w czasie okupacji. Był żołnierzem AK.

W roku 1948 rozpoczął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim. W tym czasie poznał i zaprzyjaźnił się z Janem Błońskim (1931) również studiującym polonistykę, Ludwikiem Flaszenem (1930) urodzonym w Krakowie, który dyplom magistra polonistyki na UJ otrzymał w roku 1952 – później współtwórcą z Jerzym Grotowskim Teatru 13 Rzędów w Opolu – i Konstantym Puzyną (1929), warszawiakiem, wybitnym krytykiem teatralnym, eseistą, poetą.

Wszyscy związani byli z profesorem Kazimierzem Wyką, który na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego prowadził seminarium. Cała czwórka, jego najwybitniejsi  uczniowie byli czołowymi przedstawicielami tzw. krakowskiej szkoły krytyki.

Andrzej Kijowski debiutuje wcześnie, bo w roku 1950, tekstem poświęconym Kazimierzowi Brandysowi.

W roku 1953 żeni się z Kazimierą Adamską. W 1955 przenoszą się do Warszawy, gdzie przez kilka lat pracuje w Państwowym Instytucie Wydawniczym oraz w redakcjach czasopism  „Nowej Kulturyˮ, „Twórczościˮ, „Przeglądu Kulturalnegoˮ. Współpracuje z Polskim Radiem. Dużo publikuje: rok 1955 to Diabeł, anioł i chłop, opowiadania wydane w krakowskim Wydawnictwie Literackim, w 1957 w Iskrach ukazuje się Pięć opowiadań. W tym samym roku wychodzą jego recenzje i felietony pt. Różowe i czarne. Pierwszą powieść Oskarżony (1959) wydaje Czytelnik. Powieścią interesuje się Andrzej Żuławski, który chce ją zekranizować.  Będzie jeszcze powieść Dziecko przez ptaka przyniesione („Twórczośćˮ 1966), doskonale przyjęta przez krytykę. Pisał o niej Stanisław Lem: (…) poemat Kijowskiego nie jest ani trudną niezrozumiałością, ani przeflancowanym skądś zapożyczeniem, lecz literaturą po prostu, jej kawałem, co pojawił się po okresie długich umartwiających postów.

„Ostre pióro Kijowskiego niejednokrotnie powodowało zamieszanie. Stefan Bratkowski oskarżył Kijowskiego o przyczynienie się… do emigracji Leopolda Tyrmanda. W 1962 roku krytyk opublikował w »Twórczości« szkic Wielki pisarz. Dla kogo?, w którym ostro skomentował Filipa”, powieść Tyrmanda, o której w przeciwieństwie do niego entuzjastycznie pisał Stefan Kisielewski.

Podróżuje do Francji, Hiszpanii, Stanów Zjednoczonych.

Znana jest jego działalność opozycyjna. Są to lata 70., gdy angażuje się w przeróżne inicjatywy: podpisuje kolejne listy protestacyjne do władz, sygnuje Memoriał 101, czyli przeciw zmianom w Konstytucji, występuje w obronie robotników z Ursusa i Radomia.

Warto też powiedzieć o religijności Kijowskiego.

Jan Błoński przypomniał kiedyś, że: Był on starannie, ba!… dewocyjnie wychowywany przez matkę i niewątpliwie liturgia, kazania, modlitwy i obrzędy były jakby prawzorami estetycznych i literackich poszukiwań Andrzeja. Zarazem jednak to całe religijne doświadczenie… zostało jakby od początku wypaczone.

Sam Kijowski w jednym z listów pisał: Wahałem się, ociągałem nie mogąc ani zerwać całkiem, raz na zawsze z Kościołem, i stać się w takim razie jego przeciwnikiem, ani utożsamić się z nim w pełni.  Chciałbym stać się katolikiem na nowo, to jest tak, jak gdybym nigdy nim nie był i zrozumieć Chrystusa w jakiś nowy, dojrzały, uniwersalny sposób – nie po swojemu, nie po domowemu, nie po polsku, nie po krakowsku – aby miłość do Niego nie była substytutem nostalgii za dziecinną arcadią (jaka tam to była arcadia!), ale wielką przygodą dojrzałego życia.

I tak się stało. „W roku 1979, gdy Jan Paweł II odprawiał mszę świętą na placu Zwycięstwa, Kijowski wzruszony stał w tłumie”.

Andrzej Kijowski. „Dzieje literatury pozbawionej sankcjiˮ w POLONIE