Andrzej Dobosz poleca. Maciej Urbanowski. „Wojna, śmiech, politykaˮ. Kraków 2023

Obszerny wybór tekstów, krytycznoliterackich i historycznoliterackich, zawarty w Wojnie, śmiechu, polityce, jak pisze sam autor  pochodzi z lat 2001–2020. Były one publikowane zazwyczaj w „Arkanach” krakowskich, z którymi Maciej Urbanowski związany jest od 1995 roku. Książka jest portretem literatury polskiej ostatnich stu lat, literatury coraz częściej nazywanej mianem nowoczesnej (…).

Podtytuł  –„Wędrówki po tematach” – jest zapożyczony od Kazimierza Wyki

i nawiązuje do tytułu jego znanej książki z 1971 roku: „Wędrując po tematach”. Czy Wyka zainspirował się tytułem studium Jerzego Stempowskiego „Nowe marzenia samotnego wędrowca”, wydanego w 1953 roku? Tego nie wiem, ale o swoich „wędrówkach literackich” pisał już w roku 1838 Józef Ignacy Kraszewski. Metafora czytania jako wędrowania jest więc tyleż dawna, co popularna i poręczna. (…) Na pewno przywodzi ona na myśl nieśpieszność, z jaką wędrowiec zwiedza w trakcie swej wędrówki świat.

Ja sam, myśląc o Jerzym Stempowskim, nierzadko zachęcam czytelników do nieśpiesznej lektury.

Książka podzielona jest na pięć części: pierwsza, Polityka, zawiera teksty m.in. o Juliuszu Kadenie-Bandrowskim, Brunonie Schulzu, Pieśniach o szalonej ulicy Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego, Zbigniewie Herbercie i powieściach Bronisława Wildsteina.

Część następna to Wojna, z tekstami o Stanisławie Rembeku, Józefie Czechowiczu, Zdzisławie Stroińskim, Jarosławie Marku Rymkiewiczu, o wierszach Krzysztofa Koehlera.

Kolejne rozdziały: Komunizm, Romantyzm poświęcone są prozie Floriana Czarnyszewicza, Adamowi Mickiewiczowi w literaturze polskiej po 1989 roku.

Ostatnia zaś część nosi tytuł Śmiech i zajmuje się m.in. Andrzejem Bobkowskim, Jerzym Pilchem, komediami Wojciecha Tomczyka.

Juliusz Kaden-Bandrowski jest dzisiaj prawie zapomnianym pisarzem. Jego powieść Generał Barcz miała kilka wydań. Po raz pierwszy została wydana w 1923 roku nakładem Towarzystwa Wydawniczego Ignis. Początkowo ukazywała się w odcinkach w „Kurierze Polskim”. Książka wywołała „jeden z największych skandali literackich dwudziestolecia międzywojennego. Krytykę zbulwersował przede wszystkim sposób, w jaki Kaden odmalował w swej powieści początki II Rzeczpospolitej, a ściślej –  ludzi, którzy odegrali zasadniczą rolę w procesie budowania niepodległego państwa polskiego po 1918 roku”. Tytułowego generała Barcza utożsamiano z Józefem Piłsudskim, choć Bandrowski twierdził, że jest to postać fikcyjna.

Warto przytoczyć cytat z tomu Wspomnienia i nadzieje Kadena-Bandrowskiego (Gebethner i Wolff, Warszawa 1938):

                        Ojczyzna bowiem to jest nie tylko ziemia od jednych granic

                        po drugie osiągnięta, lecz tworzenie przeciw niemocy własnej

                        i na przekór warunkom niewdzięcznym

                        i  w surowym ujarzmieniu samego siebie.

                        To jest dopiero wielka i zwycięska Ojczyzna.

Juliusz Kaden-Bandrowski właściwie nazywał się Bandrowski. Urodził się 24 lutego  1885 roku w Rzeszowie. Był synem Juliusza Bandrowskiego, lekarza  i publicysty, i Heleny z domu Kaden – pianistki. Oczywiście od dzieciństwa uczył się gry na fortepianie, co zaowocowało potem jego pracą. Mianowcie został nauczycielem muzyki na Kaukazie, gdzie przebywał w latach 1903–1904.  Następnie, w Lipsku i Brukseli, konsekwentnie kontynuował studia muzyczne. Studiował również filozofię.

Wcześnie, bo mając 22 lata, zaczął publikować na łamach „Sceny i Sztuki” – 1907, „Świata”– 1908 i „Tygodnika Ilustrowanego” – 1910.  Były to korespondencje z życia kulturalnego i muzycznego Brukseli.

Ważnym momentem był powrót do Krakowa pod koniec roku 1913,  wstąpienie do Legionów Polskich i zostanie adiutantem Józefa Piłsudskiego. Rok 1919 to udział w wojnie polsko-bolszewickiej.

Należał do pierwszego komitetu redakcyjnego czasopisma „Skamander”. W latach 1933–1934 wraz z Arnoldem Szyfmanem organizował Towarzystwo Krzewienia Kultury Teatralnej.

O muzyce nie zapomniał. W roku 1937, w „Gazecie Polskiej”, wychodziły jego szkice Życie Chopina. Gebethner i Wolff wydał je w 1938 roku.

Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku nie chciał wyjechać z kraju. Ukrywał się i kontynuował pracę literacką. Został ciężko ranny w czasie powstania warszawskiego i zmarł 8 sierpnia 1944 roku w Warszawie, mając zaledwie 59 lat.

Maciej Urbanowski. „Wojna, śmiech, politykaˮ w POLONIE