Andrzej Dobosz poleca. Tomasz Tomasik. „Poczucie tożsamości. Lektury na marginesach twórczości Zbigniewa Herbertaˮ. Kraków 2018

Tomasz Tomasik związany jest z Akademią Pomorską w Słupsku, w której jest kierownikiem Zakładu Teorii Literatury i Badań Kulturowych w Instytucie Polonistyki. Jest również autorem książki Na skrzyżowaniu dróg. O poezji Janusza Stanisława Pasierba. Pasierbowi i Herbertowi poświęcony jest jeden z tekstów książki.

Janusz Pasierb był polskim księdzem katolickim, historykiem sztuki, jednak uważał się przede wszystkim za poetę. Zmarł przedwcześnie mając lat 64. Przez studia filozoficzno-teologiczne już do końca życia związany był z Pelplinem, w którym został pochowany.

Pamiętam go z Paryża, który kochał i systematycznie do niego przyjeżdżał. Często gościł pod numerem 25 rue Surcouf, w 7. dzielnicy Paryża, w Centre du Dialogue, ośrodku kultury prowadzonym przez pallotynów. Miejscu wyjątkowym, skupiającym wielu wybitnych Polaków (pisarzy, artystów, naukowców…). Spotkania odbywały się w sali ośrodka, którą ozdobili tacy artyści jak Roman Cieślewicz, Jerzy Chudzik. Alina Szapocznikow  wyrzeźbiła głowę Chrystusa, a witraż  „Apokalipsaˮ  jest autorstwa Jana Lebensteina. Twórcą Centre du Dialogue był wybitny pallotyn, ksiądz Józef Sadzik. Wcześniej założył pallotyńskie wydawnictwo Editions du Dialogue, które za jego czasów opublikowało m.in. prace Karola Wojtyły.  

Książka Tomasika jest zbiorem dziesięciu tekstów poświęconych Zbigniewowi Herbertowi, pisanych na przestrzeni kilkunastu lat.

Wcześniej jednak, bo już w szkole średniej, interesował się Staffem, Tuwimem, Mickiewiczem i Kochanowskim. Na studiach polonistycznych zajmował się twórczością Czesława Miłosza. Dopiero później przyszedł czas na Herberta. Autor mówi, że prezentowane w książce szkice dotyczą różnych zagadnień i nigdy nie były planowane jako fragmenty monograficznej całości.  

Tomasik zdecydował się „opatrzyć te dziesięć artykułów tytułem Poczucie tożsamości, nawiązując w ten sposób do formuły, którą Herbert posłużył się przynajmniej dwa razy. Po raz pierwszy w znanym, choć wciąż opierającym się konkluzywnym interpretacjom wierszu Poczucie tożsamości. Po raz drugi w głośnej, wywołującej późniejsze liczne komentarze wypowiedzi publicystycznej na temat Miłosza udzielonej w 1994 roku redaktorom »Tygodnika Solidarność«”.

Jednak najwięcej uwagi poświęca „figurom, które zaprzątały, niekiedy obsesyjnie, myśli i wyobraźnię poety – ojciec, matka, Wielka Matka, Narcyz, Niewierny Tomasz, Hamlet”.

Zbigniew Herbert urodził się 29 października 1924 roku we Lwowie. Zmarł 28 lipca 1998 roku w Warszawie. Był synem Bolesława Herberta, prawnika, dyrektora banku, i Marii z domu Kaniak. Po wybuchu drugiej wojny światowej nadal pozostał we Lwowie zajętym przez ZSRR. W okresie okupacji niemieckiej wykonywał różne prace zarobkowe. Był m.in. karmicielem wszy w Instytucie Behringa, produkującym szczepionki przeciwtyfusowe. Warto przypomnieć, że należał do AK, a w 1942 roku ukończył szkołę podchorążych. Gdy Armia Czerwona wkroczyła do Lwowa, wyjechał do Krakowa. Po wojnie krótko studiował w Akademii Sztuk Pięknych. Lubił szkicować (pozostawił po sobie 300 szkicowników). Rysował architekturę, pejzaże, portrety.

Ukończył Akademię Handlową, zdobywając stopień magistra ekonomii. Studiował również na Uniwersytecie Jagiellońskim na wydziale prawa. W 1948 roku z Krakowa wyjechał do Sopotu i kontynuował studia w zakresie prawa i filozofii u prof. Henryka Elzenberga na Uniwersytecie Mikołaja Kopernika w Toruniu. Stopień magistra praw otrzymał w roku 1949. Od lat pięćdziesiątych wiele podróżował po Francji, Anglii, Włoszech, Grecji, Ameryce Północnej. W roku 1986 wyjechał do Francji i zamieszkał w Paryżu. Do Polski powrócił w 1992 roku. Był poważnym kandydatem do Nagrody Nobla.

Na koniec przytoczę jeszcze tytuły rozdziałów Poczucia tożsamości:

„Syn niepodobny do marzeń”. Fantazmat ojca i matki w twórczości Zbigniewa Herberta;

Barbarzyńcy w ogrodzie. Zbigniewa Herberta kompleks Wschodu;

„Kiedy przyjdzie czas próby”. Brutus Elzenberga i Hamlet Herberta – dwie interpretacje bohaterów Szekspirowskich;

„Obraz świata, na miarę człowieka”. Paralela Herbert–Pasierb;

Spotkanie z Wielką Matką. Sztuka paleolityczna w twórczości Zbigniewa Herberta i Wisławy Szymborskiej;

„Emblemat tautologii”. Narcyz Herberta;

„Mistrz empirii”. Niewierny Tomasz według Herberta;

„Niepokoją mnie te oczy”. Ékphrasis – między femenologią a hermeneutyką dzieła sztuki;

„Ślepy smak i niemy dotyk”. Cielesność, płciowość i erotyzm w twórczości Zbigniewa Herberta (preliminaria);

„Jak mężczyzna z mężczyzną”. Dyskurs męskości w Trenie Fortynbrasa Zbigniewa Herberta.

Tomasz Tomasik. „Poczucie tożsamości. Lektury na marginesach twórczości Zbigniewa Herbertaˮ w POLONIE