Jerzy Giedroyc – człowiek instytucja

Twórca Instytutu Literackiego, redaktor miesięcznika „Kultura”. Intelektualista i autorytet; zarówno polityczny, jak i moralny. Człowiek o wielkiej sile charakteru, prawy i niezależny. Wizjoner, pochłonięty przeszłością i teraźniejszością Polski oraz Europy, a przy tym myślący nieustannie o przyszłości. Jego zasług dla polskiej kultury, a  zwłaszcza literatury, nie da się przecenić. Jerzy Giedroyc zmarł ćwierć wieku temu, 14 września 2000 roku, w Maisons Laffitte pod Paryżem. W chwili śmierci miał dziewięćdziesiąt cztery lata. Jego pogrzeb odbył się na cmentarzu w Le Mesnil-le-Roi, na którym pochowani zostali wcześniej: Zygmunt Hertz, Maria Czapska, Józef Czapski, a po nim Zofia Hertz oraz młodszy brat Redaktora – Henryk Giedroyc.

W PRL-owskiej Polsce uznany był za wroga, jego nazwisko nie mogło się pojawiać w prasie oficjalnej. Redagowane przez Giedroycia czasopisma „Kultura” oraz „Zeszyty Historyczne”, a także publikowane przez niego książki były w kraju zakazane. Po roku 1989 powstało wiele poświęconych mu opracowań i studiów. O jego dokonaniach pisali m.in.: Ewy Berberyusz, Magdalena Grochowska, Rafał Habielski, Andrzej Mencwel czy Andrzej Stanisław Kowalczyk. Krzysztof Pomian wydał pod swoją redakcją pracę zbiorową zatytułowaną Jerzy Giedroyc. Redaktor. Polityk. Człowiek. Właśnie Pomian opracował Autobiografię na cztery ręce Jerzego Giedroycia.

Rok 2006 został ogłoszony przez Sejm – z uwagi na setną rocznicę urodzin Redaktora – Rokiem Jerzego Giedroycia. Aby mieć wyobrażenie o skali jego dokonań, ogromnej pracowitości oraz sumienności, należy prześledzić, zainicjowaną w 1993 roku przez wydawnictwo Czytelnik w Warszawie, serię Archiwum „Kultury”. Wtedy ukazał się pierwszy tom korespondencji Giedroycia z Witoldem Gombrowiczem. Potem pojawiły się zbiory korespondencji z takimi luminarzami naszej kultury, jak: Konstanty Aleksander Jeleński, Andrzej Bobkowski, Jerzy Stempowski, Juliusz Mieroszewski, Melchior Wańkowicz, Czesław Miłosz, Teodor Parnicki, Jan Józef Lipski, Leszek Kołakowski, Józef Wittlin, Stanisław Vincenz, Zygmunt Haupt, Czesław Straszewicz, Stefan Kisielewski (część z tych książek ukazała się nakładem Towarzystwa „Więź”). Poza Archiwum „Kultury” ukazały się następne tomu korespondencji z m.in.: Aleksandrem Janta-Połczyńskim, Janem Nowakiem-Jeziorańskim, Zbigniewem S. Siemaszko czy Zdzisławem Najderem. Swoją wagę ma ponadto książka Emigracja ukraińska. Listy 1950–1982 oraz korespondencja z Jewhenem Małaniukiem, ukraińskim krytykiem literackim mieszkającym w Stanach Zjednoczonych, a także z Bohdanem Osadczukiem, ukraińskim historykiem i publicystą.

Redaktor Giedroyc przyszedł na świat w Mińsku Litewskim 27 lipca 1906 roku. Do gimnazjum uczęszczał w Moskwie, a potem w Warszawie, gdzie zdał maturę w roku 1924. Studiował prawo na Uniwersytecie Warszawskim. Brał aktywy udział w życiu studenckim. W 1926 został prezesem Korporacji Patria i Koła Międzykorporacyjnego, udzielał się w stowarzyszeniu Myśl Mocarstwowa. Studiując, pracował w Polskiej Agencji Telegraficznej oraz w Naczelnym Komitecie Akademickim. Po ukończeniu studiów prawniczych, w roku 1930 studiował historię Ukrainy. Zatrudnił się w Ministerstwie Rolnictwa jako referent parlamentarny. Redagował „Akademicki Przegląd Sportowy”. W roku 1930 założył i wydawał dwutygodnik „Bunt Młodych”, który – pod zmienioną w 1936 roku nazwą, jako „Polityka” – ukazywał się aż do września 1939 roku.

Po napaści Niemiec hitlerowskich na Polskę 1 września 1939 roku ewakuował się do Rumunii. W Bukareszcie sprawował funkcję sekretarza ambasadora Rogera Raczyńskiego, potem kierował wydziałem polskim przy Poselstwie Chilijskim w Bukareszcie, następnie prowadził sprawy polskie w poselstwie Anglii w Rumunii. W marcu 1941 roku przedostał się do Stambułu. Wstąpił do wojska. Jako strzelec z cenzusem służył w Samodzielnej Brygadzie Strzelców Karpackich, brał udział w bitwie o Tobruk. Potem, już na Bliskim Wschodzie został kierownikiem Wydziału Czasopism i Wydawnictw Wojskowych Drugiego Korpusu Polskiego. Na początku 1944 został awansowany do stopnia podporucznika. Kilka miesięcy później znalazł się w Centrum Wyszkolenia Broni Pancernej w Gallipoli, we Włoszech (nieopodal Lecce). W roku 1945 został wysłany do Londyny, by tam objąć funkcję dyrektora departamentu europejskiego w Ministerstwie Informacji Rządu RP. Jednak tego samego roku został przeniesiony do Rzymu. Tutaj zaczął organizować Instytut Literacki (Casa Editrice Lettere). W latach 1946–1947 wydał blisko czterdzieści książek. W czerwcu 1947 roku ukazał się pierwszy  numer „Kultury”, redagowanej najpierw jako kwartalnik. Po kilku miesiącach Giedroyc przeniósł się wraz z Instytutem Literackim do Francji, do Maisons Laffitte.

Do kręgu jego najbliższych współpracowników należeli wtedy małżonkowie Zofia i Zygmunt Hertzowie, Józef Czapski oraz Gustaw Herling-Grudziński. Niebawem ten krąg powiększyli: Jerzy Stempowski, Konstanty Aleksander Jeleński, Juliusz Mieroszewski, Czesław Miłosz. W roku 1953 powołał Giedroyc do życia Bibliotekę „Kultury”, w której wychodziły książki nie tylko z zakresu literatury pięknej, lecz także pamiętniki i wspomnienia oraz szkice polityczne. W roku 1962, nakładem Instytutu Literackiego, zaczęły się ukazywać „Zeszyty Historyczne”  – przez dziesięć lat w rytmie półrocznika, a od 1972 jako kwartalnik. W tym czasie Giedroyc został powołany w skład kolegiów redakcyjnych wydawanych na emigracji czasopism: rosyjskiego „Kontynentu” i ukraińskiej „Odnowy”.

W latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku przedstawił na łamach „Kultury” opracowaną razem z Juliuszem Mieroszewskim dalekowzroczną koncepcję suwerenności Ukrainy, Białorusi oraz Litwy, widząc w tym szansę na odzyskanie przez Polskę pełni niepodległości. W Historii literatury polskiej z 2019 roku Anna Nasiłowska mogła skonstatować, że polityczny program „Kultury” był długofalowy, bowiem: „obejmował działania zmierzające do poprawy relacji z narodami sąsiednimi, w tym – poparcie aspiracji Ukraińców, Litwinów i Białorusinów do własnego państwa, co pociągało za sobą także zgodę na utratę Wilna i Lwowa. […] wymagała tego polska racja stanu. Giedroyc nawiązywał tu do niezrealizowanej koncepcji Piłsudskiego u progu II niepodległości. Po drugiej wojnie światowej ta idea wydawała się przez wiele lat utopijna, sytuację zmienił dopiero rozpad ZSRR”.

Jerzy Giedroyc wspomagał powstałą w kraju w połowie lat siedemdziesiątych XX wieku demokratyczną opozycję. Dzięki temu książki Instytutu Literackiego mogły ukazywać się nakładem Niezależnej Oficyny Wydawniczej. Po wprowadzeniu stanu wojennego zainicjował powołanie Funduszu Pomocy Niezależnej Literaturze i Nauce Polskiej. Po 4 czerwca 1989 roku Polski PEN Club przyznał mu nagrodę za wielkie zasługi dla polskiego piśmiennictwa, w 1991 Uniwersytet Jagielloński nadał mu tytuł doktora honoris causa, zaś w następnych latach uczyniły to uniwersytety: Wrocławski, Warszawski, Białostocki. Jednocześnie nie przyjął w 1990 roku dyplomu ministra spraw zagranicznych RP, zaś w 1994 odmówił przyjęcia Orderu Orła Białego. Nie przepadał za odznaczeniami, a jeśli je przyjmował to miało to miejsce do roku 1939. Wtedy to odebrał Order Białej Gwiazdy w Rumunii i Krzyż Kawalerski Korony Belgijskiej. W ostatnich latach przed śmiercią przyjął jednak Order Legii Honorowej, Order Wielki Księcia Giedymina, a także order „za zasługi” dla Ukrainy.

Po śmierci Redaktora wstrzymano wydawanie miesięcznika „Kultura”, natomiast „Zeszyty Historyczne” wydawał jego brat Henryk Giedroyc, aż do swojej śmierci w 2010 roku. W roku 2016 Biblioteka Narodowa rozpoczęła realizację projektu „Digitalizacja Archiwum Instytutu Literackiego Kultura”.