Przegląd Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona/Blog

Historia gry w szachy


Gra w szachy

Jeżeli przyjmiemy, że szachy powstały w VI wieku naszej ery w Indiach i od tamtych czasów podstawowe reguły gry pozostały w zasadzie niezmienione, to od przeszło tysiąca pięciuset lat mamy do czynienia z permanentną wojną. Mimo że na polach bitew dochodziło do rozmaitych zmian kodeksu walki, których zasady publikowane były w uczonych traktatach, naprzeciwko siebie stawali najznamienitsi generałowie swoich epok, a bitewny kurz opadał powoli wraz z kolejnymi pokoleniami, to jednak nadal formuła szachowego piękna, głębi i złożoności ruchów figur jest uniwersalna i kultywowana przez całe wieki w nieodmienny sposób. Obok tej królewskiej gry istniały inne formy gier planszowych, ale to właśnie królewska gra była traktowana w sposób szczególny. Gdy Alfons X Mądry, XIII-wieczny król Kastylii pisał pierwszy traktat na temat szachów klasycznych, wyraźnie oddzielił grę królewską od innych losowych rozrywek – kości i kart. Szachy od stuleci uchodziły za swojego rodzaju abstrakcyjne i intelektualne starcie umysłów, stojąc w jawnej opozycji do takich gier, jak loteria i tarot.

Z. Kamiński, Gra w szachy, Warszawa 1917, s. 3
Z. Kamiński, Gra w szachy, Warszawa 1917, s. 3

Jedną z pierwszych polskich prac całkowicie poświęconą szachom zawdzięczamy Janowi Kochanowskiemu. Napisał ją prawdopodobnie podczas swojego pobytu w Padwie między 1562 a 1566 rokiem. W poemacie Szachy przedstawił starcie dwóch rycerzy, którzy za pomocą figur szachowych prowadzili bitwę o rękę córki duńskiego króla Taresa.

J. Kochanowski, Szachy, [Kraków 1574], s. 1
Kochanowski, Szachy, [Kraków 1574], s. 1
Starcie trwało cały dzień, a z początku słabszym graczem był rycerz darzący najszczerszą miłością piękną księżniczkę. Córka Taresa, zauważywszy głębokie uczucie jednego z wojowników, zakradła się podczas nocnej przerwy do komnaty, w której rozgrywał się pojedynek i przekazała istotne wskazówki dotyczące dalszych posunięć. Przegrywający szachista, dzięki błyskotliwym podpowiedziom księżniczki, odniósł zwycięstwo. Kochanowski opisał podstawowe zasady gry w szachy, choć – niestety – bardzo trudno prześledzić cały przebieg partii, a analiza poszczególnych ruchów jest w zasadzie niemożliwa.

Tamże, s. 4
Tamże, s. 4

Na poważne i zarazem naukowe podejście do materii szachowej musieliśmy czekać aż do XIX wieku – do czasu edycji podręcznika Kazimierza Krupskiego z 1835 roku.

Na przestrzeni wieków szachy odgrywały ważną rolę edukacyjną i wychowawczą, łącząc czasem we wspólnej pasji młodych i starszych.

Skoff Primus, [Dwaj mężczyźni podczas gry w szachy]
Skoff Primus, [Dwaj mężczyźni podczas gry w szachy]
Wielokrotnie, jako motyw gry politycznej, były częścią składową propagowanych postaw i wzorców społecznych.

Józef Piłsudski studium; Janowski Stanisław
Józef Piłsudski studium; Janowski Stanisław

W II połowie XIX wieku były jednym z symboli emancypacji kobiet, a intelektualne wyzwania podczas rozgrywania partii zakładały równość między pojedynkującymi się.

Partia szachów, Anguissola Sofonisba
Partia szachów, Anguissola Sofonisba

Często stanowiły również element abstrakcyjnej ekspresji awangardowych artystów.

Gra w szachy. J. Panieński 1919
Gra w szachy. J. Panieński 1919

Popularność królewskiej gry zaowocowała powstawaniem wielu poradników sztuki szachowej, którą uważano za odpowiednią niemal dla wszystkich – początkujących i zaawansowanych graczy. Wystarczy sięgnąć do choćby jednego z poradników, żeby przekonać się, iż nazwania figur ewoluowały – pieszek stał się pionkiem, skakun koniem, giermek zaś gońcem (laufrem), a hetman królową. Pomimo zmieniających się nazw figur, podręczniki są na tyle uniwersalne, że można korzystać z nich do dzisiaj, analizować najbardziej znane pojedynki mistrzów szachowych. I wcale nie potrzeba do tego opieki nauczyciela!

Na przykład podręcznik Augusta Helcina z 1878 roku zapewnia nas, że dzięki metodzie jesteśmy w stanie sami zwiększyć swoją siłę gry. Autor podręcznika prowadzi czytelnika (ucznia) przez najbardziej spektakularne pojedynki w historii szachów.

Autorzy poradników prześcigali się w pomysłowych radach i sposobach na wywalczenie zwycięstwa. Gdy zasiadamy do partii powinniśmy się kierować prostymi zasadami:

Strategika szachowa, s. 11-12.
Strategika szachowa, s. 11-12.

Każdy kto miał kiedykolwiek do czynienia z szachami, zdaje sobie sprawę z tego, że wcześniej czy później stanie naprzeciw osoby, która pozostawi go pokonanym na polu bitwy. Żeby ograniczyć przewagę przeciwnika wystarczy przemyśleć poniższe rady mistrzów sprzed niemal dwustu lat:

tamże s.88
tamże s. 88
tamże, s. 89.
tamże, s. 89

Z powyższych zasad najczęściej korzystało się w miejscach publicznych, podczas zabaw w miejskich kawiarniach, na ulicy i w parkach. Druga połowa XIX wieku została zdominowana przez szachy w sposób szczególny. Organizowano największą liczbę turniejów, pasjonowano się nimi na łamach gazet i książek. Najlepsi szachiści podróżowali z kontynentu na kontynent, łącząc się w uniwersalnym języku posunięć i kombinacji. Moda na szachy zaowocowała zawiązywaniem się kół i stowarzyszeń szachowych. Przed I wojną światową powołano do życia Warszawskie Towarzystwo Szachowe, którego członkowie spotykali się w oficjalnych siedzibach, często w oderwaniu od pracy i zobowiązań. W 1922 roku towarzystwa współorganizowały pierwszy międzymiastowy mecz klubów szachowych Warszawa-Łódź. W ustawie założycielskiej Warszawskiego Towarzystwa Zwolenników Gry Szachowej (siedziba na ul. Wierzbowej) możemy przeczytać, że celem powstania zrzeszenia było:

Ustawa Warszawskiego Towarzystwa Zwolenników gry w szachy 1919 s. 3
Ustawa Warszawskiego Towarzystwa Zwolenników gry w szachy 1919 s. 3

Co ciekawe, zgromadzenie zakazywało uprawiania gry hazardowej, która zwykle postrzegana była jako niemoralna i niezgodna z naukami kościoła oraz chrześcijańskim etosem.

W dwudziestoleciu międzywojennym w szachy grali niemal wszyscy – bohema artystyczna przedwojennej Warszawy na czele z zawodnikami toczącymi legendarne pojedynki – Bolesławem Leśmianem i Franciszkiem Fiszerem. Wśród graczy znaleźli się: Witold Gombrowicz, Melchior Wańkowicz, Jerzy Putrament, dwukrotny prezes Polskiego Związku Szachowego. Stowarzyszenia szachowe wychodziły z inicjatywami edukacyjnymi i organizowały czas wolny młodzieży. W jednodniówce kół młodych szachistów,

relacjonowano sławny pojedynek z Buenos Aires z 1927 roku o mistrzostwo świata między Alekinem a Capablancą. Drukowano kolejne posunięcia, które analizowano krok po kroku. Jak widać z przytoczonych przykładów szachy są popularną grą strategiczną znaną od dawna, uczącą nie tylko kreatywnego myślenia, lecz także kształtującą umiejętność podejmowania decyzji i rozwijającą pamięć. Na przestrzeni wieków zmieniły się oczywiście standardy gry, rozwinęła się teoria, przyśpieszono tempo gry – jednakże szachy zachowały swoją specyficzną i fascynującą duszę. Szachy należą do tych gier, które są lubiane, traktuje się je jako rozrywkę, a z drugiej strony znacząco wpływają na rozwój człowieka. Po więcej ciekawostek na temat szachów odsyłamy do cyfrowej Biblioteki Narodowej POLONA.

◊◊◊

Artykuł powstał w ramach realizacji przez Bibliotekę Narodową projektu „Patrimonium – digitalizacja i udostępnienie polskiego dziedzictwa narodowego ze zbiorów Biblioteki Narodowej oraz Biblioteki Jagiellońskiej” współfinansowanego ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Operacyjnego Polska Cyfrowa 2014-2020 oraz budżetu państwa.

◊◊◊

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Zobacz także