- Literackie wcielenia Stanisława Lema
- Andrzej Dobosz poleca. Biblioteka Narodowa. Justyna Baran. Żywioł i duch. O wyobraźni pneumatoforycznej Krzysztofa Baczyńskiego. Instytut Literatury. Kraków 2022
Uprawiał lirykę, epikę i dramat. Jako poeta stworzył niepowtarzalny i równocześnie rozpoznawalny styl. Wiele cytatów z jego utworów weszło do świadomości publicznej Polaków XX i XXI wieku: „Ideał sięgnął bruku”, „Klaskaniem mając obrzękłe prawice”, „Syn – minie pismo, lecz ty spomnisz wnuku”, „Bo piękno na to jest, by zachwycało / Do pracy – praca, by się zmartwychwstało”, „Przeszłość jest to dziś, tylko cokolwiek dalej”, „Jestże się poetą, czyli raczej bywa się?”. Niestety, za życia nie został doceniony. Nadto – jego biografia była dramatyczna, a los tragiczny. Jednak dzisiaj fascynuje zarówno jego twórczość, jak i koleje życia. Cyprian Kamil Norwid urodził się 24 września 1821 roku w majątku Laskowo-Głuchy, nieopodal Warszawy. Pozostawił po sobie wiele wspaniałych dzieł, między nimi Bema pamięci żałobny rapsod.

Do wielkiej popularności – i to w skali masowej – tego wiersza przyczynił się Czesław Niemen, który skomponował muzykę do tekstu Norwida, a wielki, liczący blisko siedemnaście minut utwór zamieścił na wydanej w 1970 roku płycie Enigmatic. Dodać trzeba, że Niemen skomponował muzykę do jeszcze kilku innych wierszy tego poety, takich jak: Moja ojczyzna, Daj mi wstążkę błękitną, Pielgrzym, Sariusz, Italiam! Italiam!, Aerumnarum plenus czy Idącej kupić talerz pani M. Warto przy okazji dodać, że do kilku innych wierszy Norwida: W Weronie, Czułość, Mój psalm i Jesień muzykę stworzył Andrzej Kurylewicz i utwory te znalazły się w 1971 na płycie Kurylewicza i Wandy Warskiej Muzyka teatralna i filmowa. Po poezję Norwida sięgali także inni piosenkarze, m.in. Stan Borys, Przemysław Gintrowski, Maciej Maleńczuk, a w ostatnich latach Mateusz Kluza oraz zespoły De Press i Dr Misio.

A przecież Norwid to nie tylko pisarz, lecz także utalentowany rysownik. W Polonie pomieszczono prawie czterysta grafik i rysunków jego autorstwa. Warto się bliżej przyjrzeć plastycznej pasji autora Fortepianu Szopena. Narysował wiele autoportretów, ale uwiecznił też np. Joachima Lelewela, Augusta Cieszkowskiego, Romana Czarnomskiego, Marię Trębicką, ponadto portretował postaci anonimowe: kobiety, dzieci, starców, także chłopów, szlachciców i biskupów oraz sąsiadów z domu św. Kazimierza w Paryżu. Pozostawił po sobie liczne studia rąk i nóg, również szkieletu i kośćca oraz mięśni, poza tym studia szat, wreszcie akty kobiece i męskie. Rysował konie, psy, koty, wielbłądy, owce, ptaki, a także kwiaty i drzewa, bywało, że także architekturę i detale architektoniczne. Uwagę zwracają grafiki przedstawiające wędrowca, łucznika, kosyniera czy więźnia oraz tancerki. Osobną uwagę przykuwają prace na tematy religijne: oto Pokłon Trzech Króli, głowa Barabasza, oto Jezus Chrystus błogosławiący dzieci, Chrystus wśród faryzeuszy, oto Chrystus z szat obdarty, Chrystus na krzyżu, oto Chrystus między łotrami, ale przecież także różnego rodzaju scenki rodzajowe: Sprzeczka na spotkaniu emigracyjnym, Plotki u cysterny, Zajście domowe, Różne mody i niewygody, Grupa osób bawiących się w piłkę, Kłótnia.

Mamy też w Polonie zbiór blisko trzystu fotografii związanych z osobą Norwida. Przede wszystkim zdjęcie, jakie zrobił mu François Joseph Delintraz, a także portret wykonany w Zakładzie Fotograficznym Hamaret w Paryżu; poza tym jest tutaj fotokopia słynnego obrazu Pantaleona Szyndlera przedstawiająca starego Norwida. Należy też pamiętać o kopiach portretów, które Norwid zrobił Marii Kalergis, Zygmuntowi Krasińskiemu, Tomaszowi Augustowi Olizarowskiemu, Lucjanowi Siemieńskiemu oraz Julianowi Klaczce. Nie sposób nie zauważyć zdjęć dokumentalnych Janiny Marzeckiej przedstawiających dom przy ulicy Orlej w Warszawie, gdzie Norwid mieszkał, a także zdjęć księdza Piotra Śledziewskiego z Zakładu św. Kazimierza w Paryżu, grobu poety na cmentarzu Montmorency, ponadto – fotografii z wystawy poświęconej pisarzowi w Muzeum Narodowym w Warszawie z lat 1946–1947. Do tego dochodzi rzeźbiarski portret Norwida dłuta Julii Keilowej w obiektywie Benedykta Jerzego Dorysa.

Oczywiście, godne najwnikliwszej uwagi są rękopisy Cypriana Kamila Norwida, będące w posiadaniu Biblioteki Narodowej. Z jednej strony znajdziemy w Polonie manuskrypty zbioru wierszy Vade-mecum z takimi arcydziełami liryki polskiej, jak: Larwa, Fatum, Ironia, Czułość, Nerwy. Osobny blok współtworzą rękopisy wierszy i listów z lat 1848–1883. Dobrze wczytać się ponadto w dukt pisma, którym poeta zapisał poematy: A Dorio ad Phrygium, Emil na Gozdawiu oraz Rzecz o wolności słowa czy list Norwida do Józefa Gawareckiego i Józefa Kwiatkowskiego z Towarzystwa Historycznego z dołączonym przez autora stosownym wierszem. Wielkie wrażenie wywierają ponadto, związane z Norwidem, materiały zebrane przez Zenona Przesmyckiego, wśród nich rękopisy Fortepianu Szopena, Do słynnej tancerki rosyjskiej, Rozebranej czy Spartakusa.

Nieco w cieniu liryki Norwida znajdują się jego dokonania w dziedzinie dramatu. Polona dysponuje rękopisami wielu interesujących sztuk dramatycznych i komediowych tego autora. Należą do nich: Pierścień Wielkiej Damy, czyli Ex-machina Durejko, Za kulisami, Aktor oraz Miłość czysta u kąpieli morskich, ponadto Kleopatra i Cezar. W dziale rękopisów czytelnik znajdzie również przekłady Homera i Szekspira. Ale to nie wszystko! Bo jeszcze rękopisy: rozpraw Znicestwić żadnego narodu nikt nie podoła, Milczenie czy Bizancjum oraz Krytycy i artyści, notatek do rozprawy o Grecji Mądrość – filozofia – wiedza. Do tego dochodzi manuskrypt opowiadania Stygmat i jeszcze materiały skierowane przez pisarza do Joanny z Wulfersów-Kuczyńskiej, do Wincentego Mazurkiewicza, do Ludwika Miersoławskiego. Rękopisy Norwida znajdziemy poza tym w teczkach korespondencji do Józefa Bohdana Zaleskiego, Konstantego Zaleskiego, Teofila Lenartowicza.

Jak wiadomo, Norwid był nie tylko poetą, ale nawet poetą-filozofem, na dodatek nie stroniącym o refleksji natury politycznej. Sprawy polskie leżały mu na sercu. Tyle tylko, że nie opisywał ich w sposób dogmatyczny, lecz analityczny, by nie powiedzieć krytyczny. W Memoriale o Młodej Emigracji z 1850 stawiał tezę: „Ojczyzna jest to wielki zbiorowy Obowiązek”, a w Tymczasem pytał: „A Ojczyzna – czy tylko / Jest tragedią – ojczyzny?”. Musiał zdawać sobie sprawę z wyjątkowej roli, jaką mu przyszło odegrać w naszej kulturze i jako taki był indywidualistą. Pisał wszak w Laurze dojrzałym: „Nikt nie zna dróg do potomności, / Jedno po samodzielnych bojach”, w Języku ojczystym: „Nie miecz, nie tarcz – bronią Języka, / Lecz – arcydzieła”, a w Rzeczy o wolności słowa: „Oderwać się od siebie i wejść w siebie: słowem, / Aby być narodowym – być nad-narodowym”.

Spośród wielu edycji książkowych utworów dostępnych w Polonie polecam: Wybór poezji i prozy ogłoszony we Włoszech, w Bari w 1946 roku (uwaga: edycja powielaczowa!); wyrafinowane pod względem edytorskim, wręcz bibliofilskie wydanie Promethidiona, opublikowane w roku 1951 przez Wydział Grafiki Akademii Sztuk Plastycznych w Warszawie; Pisma polityczne i filozoficzne w edycji Oficyny Poetów i Malarzy w Londynie w 1957 roku. A zresztą, niech czytelnik szuka wśród książek Cypriana Kamila Norwida sam, na własną rękę, zwłaszcza, że jest w czym wybierać.
O życiu i dziełach, a także recepcji twórczości Cypriana Kamila Norwida pisaliśmy na blogu Polony już wcześniej.
