Klementyna z Tańskich Hoffmanowa, Matka Wielkiej Emigracji

Jedna z pierwszych polskich pisarek tworzących utwory dla dzieci i powieści dla dziewcząt, takie jak – cieszące się w swoim czasie ogromnym wzięciem czytelniczym – Listy Elżbiety Rzeczyckiej, twórczyni opowieści biograficznej Jan Kochanowski w Czarnolesie (poświęconej pamięci Kazimierza Brodzińskiego) oraz pierwszej w historii literatury polskiej powieści psychologicznej Dziennik Franciszki Krasińskiej. Pierwsza Polka utrzymująca się  z własnej pracy twórczej i pedagogicznej. Klementyna z Tańskich Hoffmanowa zmarła 21 września 1845 roku, sto osiemdziesiąt lat temu, w Passy pod Paryżem.

Dzisiaj jest pisarką zapomnianą, chociaż jej imię nosi jedno z liceów w Warszawie, a ulice z jej nazwiskiem można znaleźć nie tylko w stolicy, ale także w Krakowie, Rzeszowie, Przemyślu czy w Poznaniu. Juliusz Kleiner pisał o niej wyłącznie jako o autorce książki o Kochanowskim; Julian Krzyżanowski wspominał zaledwie, że tworząc wzorzec wychowawczy dla dziewcząt była niedoścignionym drogowskazem dla Zofii Urbanowskiej. Maria Janion i Maria Żmigrodzka niemal mimochodem zaznaczają, że obok Juliana Ursyna Niemcewicza współtworzyła „powieść tradycyjną” w okresie przedromantycznym, natomiast Zdzisław Libera wymienia ją – razem z Elżbietą z Krasińskich Jaraczewską – jako przedstawicielkę „powieści obyczajowej i tradycyjnej”. Maria Straszewska odnotowuje tylko, że obok Stanisława Jachowicza była twórczynią literatury dziecięcej, a Janina Kulczycka-Saloni – omawiając dorobek Narcyzy Żmichowskiej – akcentuje, że autorka Poganki zredagowała jej Dzieła oraz opracowała na podstawie pozostawionych przez Hoffmanową materiałów obszerny życiorys tej „pionierki sprawy kobiecej i działaczki w zakresie wychowania kobiet”.

Autorka Listów Elżbiety Rzeczyckiej urodziła się 23 listopada 1798 roku w Warszawie. Była więc rówieśniczką Adama Mickiewicza. Jej ojciec pisarz Ignacy Tański, sekretarz księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego, uprawiał poezję i dramat. Talent literacki odziedziczyła Klementyna zapewne po nim. Rodzice zadbali o jej solidne wykształcenie, dzięki czemu  wykładała potem w Instytucie Rządowym Panien i pracowała jako wizytatorka pensji żeńskich w Warszawie. Mając zaledwie dwadzieścia lat, zadebiutowała traktatem pedagogicznym utrzymanym w beletrystycznej poetyce Pamiątka po dobrej matce. Rzecz cieszyła się tak wielkim zainteresowaniem, że młoda autorka w latach 1822–1824 pracowała nad kontynuacją tego utworu, który ukazał się pod tytułem Amelia matką.

W 1824 roku założyła pierwsze w Polsce czasopismo skierowane do młodego odbiorcy „Rozrywki dla Dzieci” i wydawała je do roku 1828. Po wybuchu powstania listopadowego współtworzyła Warszawski Związek Dobroczynności i kierowała jego działalnością. Była wtedy już uznaną pisarką, autorką m.in. Wiązania Helenki oraz Drugiej książeczki Helenki. W pracy pisarskiej i społecznej kierowała się programem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. W swoich utworach – zarówno literackich, jak i publicystycznych – starała się budzić uczucia patriotyczne i uprawiała kult języka ojczystego, przywiązując dużą wagę do czystości mowy. Po upadku zrywu powstańczego, w ślad za mężem Karolem Boromeuszem Hoffmanem, członkiem konspiracyjnego Związku Wolnych Polaków, poszukiwanym przez carskie władze, wyjechała (przez Drezno) do Paryża.

Na emigracji obracała się w kręgu Ursyna Niemcewicza, Adama Mickiewicza oraz Fryderyka Chopina, a także Joachima Lelewela i Maurycego Mochnackiego. Miała kontakt z liczną grupą poetów romantycznych – z Juliuszem Słowackim, Konstantym Gaszyńskim, Stefanem Garczyńskim, Józefem Bohdanem Zaleskim. Udzielała się w Towarzystwie Literackim oraz Towarzystwie Dam Dobroczynności. Zyskała nawet przydomek: Matka Wielkiej Emigracji. Nie zaniedbywała własnej twórczości. W 1834 roku opublikowała Wspomnienia z podróży w obce kraje, a następnie dwie powieści skierowane dla odmiany do dorosłych odbiorców –  Karolinę (1939) oraz Krystynę (1841). Niestety, utwory te nie zyskały zbyt dobrych recenzji, a do czytelników w kraju trafiły z opóźnieniem.

Pod koniec życia pracowała nad pamiętnikami, a także nad zbiorem wykładów O powinnościach kobiet (obydwie książki ukazały się w roku 1849). Walczyła z ciężką chorobą nowotworową. Zmarła w wieku czterdziestu siedmiu lat. Została pochowana na paryskim cmentarzu Père-Lachaise. Nad jej trumną przemawiali ksiądz Hieronim Kajsiewicz oraz generał Henryk Dembiński. Trzy lata później na jej grobie postawiono rzeźbę dłuta Władysława Oleszczyńskiego przedstawiającą pisarkę w towarzystwie dwóch uczennic. Na płycie umieszczono także cytat: „Wszystkie dzieci polskie są moimi dziećmi”. Na temat jej życia, twórczości oraz działalności dydaktyczno-wychowawczej powstało kilka opracowań, których autorami byli m.in. Felicja Boberska oraz Piotr Chmielowski. W roku 1905 Jadwiga Teresa Papi wydała poświęconą jej powieść zatytułowaną Klementyna.

Opracowane przez Narcyzę Żmichowską Dzieła Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, opublikowane w latach 1875–1877, są dostępne w Polonie.